Casa das Raposeiras, en Cerdedo, da familia de Frei Martín Sarmiento

Escultura dedicada á memoria dos "Gaiteiros de Soutelo", na praza do mesmo nome, en Soutelo de Montes

279.JPG (466049 bytes)

Retrato do pintor Virxilio Blanco Garrido no ano 1923

292.JPG (986276 bytes)

O pintor Xosé María Barreiro saudando á raíña dona Sofía

281.JPG (557733 bytes)

O fotógrafo soutelán Virxilio Viéitez, nunha imaxe dos anos 60, tomando o cargo de concelleiro

TERRA DE ARTISTAS E HOMES DE LETRAS

Ademais da inxente cantidade de anónimos artesáns que deron forma ás casas, muíños, cruceiros e pontes, cativos e enfeitizadores demiurgos da pedra labrada nesta terra que chaman de canteiros, inmortalizados no monumento ó Canteiro de Cerdedo, existe un nutrido e notable elenco de artistas e homes de letras que tamén deixaron a súa fonda pegada ó longo da historia de Montes. O pioneiro foi, sen dúbida, o abade de Acibeiro, logo canonizado coma San Gonzalo das Penas, a quen debémo-la creación da Escola de Teoloxía Moral de Acibeiro, no século XV, a vella ponte románica de Andón, a primitiva Ponte do Crego, de Dúas Igrexas e , sobre todo, a inquedanza cultural e formativa que trouxo como consecuencia o feito de que a principios do século XX, Montes estivese por debaixo do 2 % na taxa de analfabetismo, porcentaxe insólita daquela nun marco non urbano.

O dezaoitesco Frai Martiño Sarmiento, con casa familiar en Cerdedo, deixou unha obra recoñecida e valorada por todos cantos autores o seguiron no ámbito da etimoloxía e da lingüística galega, e mesmo afondou nas raíces do folclore e da etnografía do noso país, sentando as bases para posteriores traballos de autores coma Fermín Bouza Brey ou José Luis Pensado, entre outros moitos que o tiveron por mestre fundamental en todas e cada unha das múltiples disciplinas ás que este xenio se consagrou.

Dos tempos da imaxinería barroca galega quedan patentes as presencias dos mestres talladores e canteiros na comarca a través das súas obras. O retablo de Acibeiro atribúese case con toda certeza a Miguel de Romay, o Ecce Homo de Cerdedo foi feito por Xosé Gambino, e aínda maior é a presencia do mestre Cerviño, que deixou en Montes a torre da igrexa de Beariz e mailo cruceiro de Xirazga, con excelente talla nas figuras de Adán e Eva que se atopan na parte inferior do fuste.

Xa no século XX, estas altas terras serviron de inspiración a poetas da talla de Xosé Roxelio Otero Espasandín e Benito Veloso Prado, entre os coterráns, ou Noriega Varela e Amado Carballo, entre os foráneos que atoparon aquí o seu nume. Amado Carballo, o creador do “hilozoísmo” a quen Otero Espasandín prologou a súa obra póstuma “O Galo”, viviu nas terras da Madalena os derradeiros anos da súa vida, e alí se inspirou para compoñer esa obra fondamente lírica que inclúe poemas coma “O arrieiro” e o fermoso “Canto de arada”, que remataba: O vento cego relouca / viudo de clocheles e árbores / no Casal de Vilapouca.

Otero Espasandín canta nos seus poemas “ ó Lerez, a Castrodiz, á flor do toxo, á gloria das labercas e á brancura das neves de febreiro “, en suma, a unha natureza montesía á que lle pide “ metro e medio de chan pra cando morra “, mentres Benito Veloso Prado orienta desde o exilio as súas composicións á sátira e ó sainete, compoñendo “Sangre gorda”, “Un morto que fala” ou a letra do pasodoble titulado “Viva Forcarei !” que foi estreado en 1924 no Centro Galego de Buenos Aires.

Eran tempos tamén doutros dous grandes artistas da terra: Avelino Cachafeiro, o celebérrimo Gaiteiro de Soutelo que, tendo detrás o amor pola música que lle inculcaran o seu pai e o seu avó, e seguindo o ronsel que trazara Diego de Cana, o primeiro gaiteiro do que temos noticia en Terra de Montes (século XVI), soubo artellar, coma polifacético artista que foi, unha obra fondamente enraizada na cultura do pobo, a través dos seus sons, dos seus versos (“Voando cas aas da vida”) e mesmo das súas pinturas e tallas en madeira, ata o extremo de ser cualificado por homes da valía de Castelao ou Otero Pedrayo coma arquetipo perfecto do artista popular e comprometido, e cerna da inesgotable e sabedora cultura aldeá que Avelino atesouraba. A el, ó seu pai e ós seus irmáns está dedicada a estatua que se ergue na Praza do Gaiteiro, en Soutelo de Montes.

Virxilio Blanco, presqueirense de recoñecida fama entre a vangarda pictórica do primeiro tercio de século, é outro deses homes que fan grande unha terra. Del lembrábase o dezano Laxeiro cando escribiu as súas memorias : “... nas clases do Plantel de Enseñanza Concepción Arenal do Centro Galego da Habana coñecín, como alumno, o que sería gran pintor e moi amigo meu Virxilio Blanco, que era natural de Presqueiras, cerca de Forcarei. Traballaba de día na tenda “El Encanto” e de noite asistía ás clases de debuxo e pintura. Lembro con que ledicia o fomos despedir ó peirao Luz, porque o Centro Galego, como era tan bo alumno, concedéralle unha beca para perfeccionarse en Europa”. Corrían os primeiros anos da década dos vinte cando esto sucedía en Cuba. Á súa morte, acaecida a finais dos corenta, Virxilio deixou abundantes mostras do seu enorme talento artístico, algunhas delas no Museo de Pontevedra.

Nesa mesma década veu a luz en Loureiro (Forcarei) o outro grande pintor de Montes, José María Barreiro Gómez, tamén gran amigo de Laxeiro, con quen coincidiu a finais dos sesenta en Buenos Aires. Pintor de liña vigorosa e virtuoso da cor, ten exposto a súa obra en lugares tan diversos coma Chicago, Miami, Lisboa, Buenos Aires, Caracas, Canadá, Francia ou Alemania. O seu é un expresionismo robusto (especie de “fauve” galaico) que chega á harmonía, paradoxalmente, a través da disonancia. Funda o denominado “Prismatismo”, que proclama o enriquecemento expresionista do tema por medio da descomposición de cores básicas. Na actualidade é un dos máis cotizados pintores dentro do panorama da pintura galega. Algunhas das súas obras pódense admirar na Casa do Concello de Forcarei. É este un edificio de estilo funcional deseñado por un artista recentemente galardoado co Premio Nacional de Arquitectura, César Portela Fernández-Jardón, e poderiamos dicir que un dos poucos exemplos de arquitectura de vangarda do século XX, xunto co abraiante edificio que serviu de residencia en Soutelo de Montes ó empresario Alfredo González Barros, dun estilo ecléctico pero de clara orientación tardomodernista, sobre todo nos arcos e na cúpula. Tamén mostra influencias do Art-déco nunha vidreira correspondente á porta de entrada dun dos cuartos. Esta obra foi rematada no ano 1931 por Manuel González Barros. Posúe tamén unha rarísima condición, posto que os seus azulexos, tanto os exteriores coma os interiores, foron feitos artesanalmente un a un, e son moi similares a algúns dos que se pode atopar no coñecidísimo Parque Güell de Gaudí, en Barcelona.

Merece ser destacado no eido das letras na segunda metade do século o cronista Antonio Rodríguez Fraiz, xa falecido, que foi membro do Insituto de Estudios Padre Sarmiento e cofundador do Museo do Pobo Galego, pola súa labor de investigación sobre a Terra de Montes en xeral e o mosteiro de Acibeiro en particular. Tamén merece homenaxe a pluma de Manuel Cabada, natural de Sabucedo e catedrático de Filosofía, autor dun magnífico traballo sobre a historia e antropoloxía da Rapa das Bestas, festa declarada de Interese Turístico Nacional.

Autores dunha obra menos extensa, pero igualmente resaltable, son Xosé Luis Barreiro Rivas, forcaricense que dedicou un concienzudo estudio ó Camiño de Santiago, excelente comunicador e humanista, e Xosé Manuel Rivas Troitiño, que remata de ver reeditada en facsímile a súa biografía do Gaiteiro de Soutelo.

No eido da imaxe, dous autores pertencen xa á memoria colectiva: os fotógrafos Manuel Barreiro, autor de belas estampas do Forcarei dos anos corenta e cincuenta, que serán en breve motivo dunha exposición e da publicación cultural do Concello de Forcarei “Cotaredo”, e o soutelán Virxilio Viéitez, recoñecido xa á altura de fotógrafos galegos coma Ksado, Pintos ou Manuel Ferrol, e que está a preparar outra retrospectiva da súa obra, que tanto éxito acadou no pasado 1999 en Madrid, París ou Nova York.

Non fariamos xustiza se esqueceramos a outro forcaricense que levou ó cinema galego á súa maioría de idade, Chano Piñeiro, o autor da seminal e multipremiada curtametraxe “Mamasunción” e da primeira longametraxe galega, “Sempre Xonxa”, cineasta que tirou moitas secuencias da súa infancia vivida en Terra de Montes, escenas que serviron para dar a coñecer ó mundo a especial personalidade desta terra, chea de persoas que, coma el, tiveron e teñen unha especial sensibilidade xurdida da vida sobria na natureza e da súa centenaria cultura popular. O propio Chano dicía : “Eu son un aldeán, para ben e para mal”. A súa memoria permanece hoxe viva e intacta nesa xente de Montes á que el tanto defendía, e na homenaxe do Instituto de Ensino Secundario, chamado, na súa lembranza “I.E.S. Chano Piñeiro”.