UN POUCO DE HISTORIA, UN POUCO DE LENDA

Da pegada de prehistóricos poboadores falan na Terra de Montes os centos de mámoas, castros e petroglifos ou insculturas rupestres, na meirande parte por catalogar. Podemos citar os castros de Loureiro, en Dúas Igrexas, con antecastro ben definido; o das Rodeiras de Garellas e o da Mouteira de Fixó, en Millerada; os de Filloi e Muras, en Pereira; o de Montes, en Presqueiras, sobre o cal erguería posteriormente Xelmírez a Torre-fortaleza chamada do Castro; o de Sanguñedo, na Madanela, onde foron atopadas machadiñas pulimentadas; os de Quireza, Castrodiz e Vilariño, estes en Cerdedo, e os de Magros e Garfián, en Beariz. Todos eles están hoxe ocultos pola vexetación. Destes castros de Montes atopamos unha curiosa referencia na “Historia de Galicia” de Benito Vicetto, do ano 1865, onde o autor acode ó historiador Sobreira nunha cita que di: “...he llegado a sospechar otro género de orden, que es como un orden circular alrededor de una comarca. A las faldas de la tierra de Soutelo de Montes, veo que forman círculo los castros de Escuadro, Moalde, Castro, Vite, Oca, Ancorados, el dicho Olivez, y últimamente el castro de Godoy que también forma línea, con los castros que cubren el camino de Soutelo de Montes a la Estrada y a Sanlés (Salnés); de manera que todos dichos castros forman círculo, y el de Godoy que está en Ribela, sobre el río y lugar de Godoy, cierra o termina el dicho círculo, y forma una sección continuada por el dicho camino de la Estrada ”. Finaliza Vicetto a cita aludindo a que “Debemos advertir aquí que el país á que se refiere dicho P. Sobreira es uno de aquéllos en que las memorias célticas están más vivas y son muy abundantes”.

Unha das memorias ou lendas que aínda permanecen no acervo folclórico da comarca é a da maldición do sangue, fermosa coma poucas, e que relata o establecemento das primeiras poboacións en Montes. Narra que, establecidos os poboadores dos castros nas Rías Baixas, comenzaron tamén a colonizar terras cara ó interior. Daquela estábanse a orixinar enfrontamentos entre os habitantes dos distintos castros, nos que se producían roubos de gando e raptos de mulleres. Nun determinado momento comenzaron a existir problemas debido a que algunhas mulleres, despois de ter o primeiro fillo sen atrancos, presentaban anomalías no segundo parto, morrendo o fillo ou nacendo con notables taras físicas. Naquel tempo en que a superstición estaba por riba de posibles coñecementos médicos, os poboadores dos castros non atoparon mellor solución para evitar esta praga que o desterro das mulleres “ameigadas” e maila súa prole, aproveitando a ocasión para expulsar tamén da comunidade ós homes máis conflictivos. E precisamente o destino deste grupo de proscritos foi a terra dos montes, onde, coidaban os “ortodoxos”, a esgrevia natureza acabaría con eles. Pero velaí que a terra, máis comprensiva que os homes, non só non acabou con eles, senon que lles proporcionou a abondosa pesca dos seus ríos e a caza dos seus montes, converténdoos nunha próspera comunidade que máis tarde descubriría tamén o agochado tesouro das minas de metal que abundan na terra dos montes. Así, o que nacera como un castigo, como unha maldición, rematou por se converter nunha vida non ausente de traballos, pero tamén venturosa e fértil, superando tódalas contrariedades iniciais. Sendo conscientes da tara que os obrigara a abandonar as súas primeiras moradas e para evitar problemas coa descendencia, estas novas comunidades montesas prohibiron, nunha especie de “endogamia terapéutica”, os emparellamentos con habitantes doutros lugares, e sempre que non se respectou esa prohibición – segundo a lenda – o segundo fillo non chegaba a nacer ou facíao con defectos, manifestándose dese xeito a vixencia daquela “maldición”. Aquí finalizaría a lenda, pero enlazaría coa realidade dunha maneira curiosa. Parece ser que aínda na actual Terra de Montes hai prevalencia, sobre outras zonas, de habitantes con sangue RH negativo, e a ciencia actual dinos que unha muller con sangue RH negativo casada cun varón de RH positivo, pode ter sen dificultades o seu primeiro fillo, pero se este ten o mesmo factor sanguíneo que o pai, xeraría anticorpos no sangue materno que posteriormente impedirían o desenvolvemento normal dun segundo fillo con RH positivo. Os poboadores dos castros non o sabían, loxicamente, e o que para eles naceu como unha maldición, coverteuse nun xeito de vivir especial e moi vencellado á natureza. Poucas veces casa a lenda coa probabilidade científica tan ben coma neste caso.

Outra lenda saída dos castros é a da Loureiriña, unha fermosa ninfa loira que baixou do castro de Loureiro para irse contemplar nas cristalinas augas do Lérez, ó seu paso pola ponte do Crego. Ameigada pola beleza da longa e vizosa carballeira pola que paseniñamente discorre o río, a loira Loureiriña durmiuse pracidamente, para espertar de tempo en tempo e aparecérselles ós camiñantes. Un día de San Xoán, un garrido mozo parolou coa Loureiriña, e esta conduciuno ata unha cova ateigada de ouro, que tiña a porta polo fío da auga. Alí había trabes de ouro, potes, culleres, cuncas e pratos, todos de ouro. Ata unha galiña de ouro que poñía ovos de ouro; pero tamén lle contou ó mozo que tiña no seu dourado fogar unha entrada cunha trabe de brea que queimaría a quen ousase achegarse a tal tesouro se a Loureiriña quixer. Lenda similar a do caldeiro enterrado con moedas de ouro que o cineasta forcaricense Chano Piñeiro incluiría na súa inmortal “Sempre Xonxa”.

Lendas, crónicas e hipóteses históricas mestúranse sobre un período, o da cultura castrexa, que non semella nada claro, e do que sabemos, sen ter unha definición cronolóxica exacta, que deu comezo tralo remate da Idade de Bronce. Comunmente vencéllanse os castros á civilización céltica. Non só os profanos preguntan polos castros celtas, senón que historiadores como Verea y Aguiar, Martínez Padín ou o propio Benito Vicetto defenden a tese do celtismo histórico, mentres autores como Pondal e Murguía, que apuntaba: “A preponderancia da raza celta en Galicia é un feito evidente: de aí que a poesía e a arte sexan doces, tristeiras e melancólicas”, crearon o celtismo literario. Curiosamente, para todos estes autores, como deixa reflectido Francisco Calo Lourido no seu capítulo Prehistoria e Idade Antigua da “Historia Xeral de Galicia”, eran celtas tamén as mámoas e todo canto resto “antigo” non susceptible de encadrar nun período histórico, atopaban polo territorio. Para Calo Lourido, como para outros autores, a palabra celta non designa nin un pobo nin unha etnia, senón unha lingua ou familia lingüística, mentres que os poboadores dos castros eran ágrafos: non podemos coñecer, polo tanto, que tipo de lingua tiñan, e asegurar, polo tanto, que fosen celtas. Non obstante, versións máis románticas, idealistas ou lendarias atraen máis pola súa orixinalidade, didactismo ou misterio á hora de seren escoitadas. O pobo galego foi sempre de vizosa imaxinación para buscar as súas orixes, e onde a “historia” di que os habitantes dos castros someteron ós poboadores precedentes – os constructores dos megalitos –, nunca faltará quen diga que os celtas (ou saefes, homes – cobra, así coñecidos polo seu culto ofiolátrico) someteron ós oestrimnios. Son distintos xeitos de referírmonos á mesma realidade, mesturando lendas, datos e crónicas.

Precisamente verbo dos constructores de megalitos, os homes que poboaron estas terras aproximadamente desde o cuarto ó segundo milenio antes de Cristo, tamén semella haber indicios de que existían cuadrillas ambulantes de canteiros dedicados a erguer os monumentos, cuadrillas de grandes especialistas do traballo da pedra, cualidade que poderían ter herdado os poboadores dos castros. Mesmo poderiamos falar dalgunha escola local ou mestre que espallaría determinados xeitos de facer os monumentos megalíticos. É ata certo punto posible, pois, que a sona dos canteiros da Terra de Montes teña as súas raíces nese tempo. O profesor Fernando Cabeza Quiles, experto en toponimia, apunta que o vocábulo “medorra” (unha das variantes do termo “mámoa”) procedería da voz latina “meta” (elemento máis ou menos cónico). Se temos en conta, por outra banda, que a Terra de Montes foi, na época sueva, a “Montes meta” pertencente á sede de Iria, na que habitaba o pobo dos Mettacios, non estaría fóra de lugar conxecturar algún tipo de relación entre eses canteiros – constructores de megalitos e a denominación posterior, á que se aludía, da época sueva, como terra xa de bos profesionais da cantería. Do que non hai dúbida é da febril actividade destes artesáns, posto que na Terra de Montes existen centos de emprazamentos nos que se asentan grupiños de mámoas ou túmulos, entre os que destacan o Campo das Mámoas, situado na parroquia de Castrelo, que Frai Martiño Sarmiento nomea como “Monte das sete mámoas” na súa obra “Colección de voces y frases gallegas”, de metade do século XVIII; a mámoa de Boimorto, en Meavía; o grupo Outeiro da Vella e a mámoa do Mouro Negro, ámbalas dúas en Pereira; mámoas da Serra e do Carrascal, na Madanela; Pena da Cruz e Coto da Mámoa, en Millerada; Os Olleiros e Porto Fieiro, en Aciveiro; Penide, en Dúas Igrexas; Mamoalba, en Cerdedo; mámoas de Os Liñares e As Ventelas, en Lebozán; mámoas de Garfián, en Beariz; mámoas de Santo Domingo e Portela da Cruz, en Xirazga.

Mámoas e túmulos os anteriores analizados no estudio “La civilización neo-eneolítica gallega” de López Cuevillas e Bouza Brey, no cal se pode ler : “... a solución de continuidade entre aqueles grupos centrais (de mámoas) e os das Rías Baixas énchese en certo modo cos que existen no partido da Estrada, emprazados no chamado Campo das Tombas e en Matalobos, que se prolongan por Forcarei, polos lugares de Aciveiro, Monte Olleiros, Porto Fieiro e Campo da Serra, cara o Carballiño”. Bouza Brey é tamén o autor dun artigo de 1940 no que analiza as insculturas rupestres de Presqueiras.

Paradoxalmente, quedan menos restos da época romana, e mesmo aqueles que quedan non son totalmente atribuíbles ou integramente datables nese período histórico, por canto posteriores engadidos ou xustaposicións invalidan unha total asignación ó mesmo. É este o caso das primitivas pontes de Pedre e Parada, en Cerdedo, e a de Ricobanca, en Beariz, sobre as que se construíron as que hoxe perviven, de época medieval, ou os vestixios dunha vía secundaria na zona de Meavía. Atopáronse restos de minería romana superficial nos xacementos denominados Capela do Santo e Xesteira de riba dos Prados (Millerada) e Entrerríos (Dúas Igrexas). Un achado atribuíble con toda certeza á época é o de dous urcéolos procedentes da parroquia da Madanela, que hoxe se poden contemplar no Museo de Pontevedra, e nun dos cales aparece a inscrición epigráfica AQUILI / DLT, que para o lingüista Elixio Rivas derivaría do latino “aquila” (aguia). A toponimia deixa tamén ver esa pervivencia da Romanización en casos como os de Quintillán (de Quintilianus), Chamosa (de Flamma – chama), Leboso (de Lepus-oris, abundancial de “lebre”), Morgade (do latino Maurus / maurecatus no Medievo), Cerdedo (de Cerasus, Cerasetum, “cerdeira”), ou Candán, que proviría dunha das advocacións do deus Xúpiter, Iovi Candamio, na que o tema oronímico alternante Can-d / Can-t, significa “rocha” e derivaría dun étimo xa prerromano. Precisamente na cima do Candán aínda se poden ollar os restos da ermida medieval de San Bieito, que segundo algúns autores, sería construída sobre unha ara pagana consagrada ó deus epónimo. Todas estas hipóteses etimolóxicas proceden da obra “Onomástica persoal do Noroeste Hispano”, de Elixio Rivas .

Entramos no Medievo da man dos Suevos. A monarquía sueva, e concretamente o rei Teodomiro, é quen, no Parochiale Suevum (que tamén pasaría á historia como Divisio Theodomiri, aínda que, segundo o historiador Pierre David, sería redactado entre os anos 572 e 592, é dicir, xa no reinado do seu sucesor Miro) establece a distribución xeográfica que dá lugar ás tradicionais comarcas (naquel entón dióceses). A igrexa medieval mantivo esas comarcas na súa organización territorial co nome de arciprestados. Un deles supuxo a orixe da Terra de Montes como a comarca que hoxe coñecemos, e que no prólogo desta guía se desenvolve máis polo miúdo. A denominación da época era Montes Meta, sufragánea da sede de Iria xunto con outras terras como Saliniense (Salnés), Morania (Moraña), Celenos (Caldas), Tabeirolos (Estrada) ou Mertia (Merza), e os seus habitantes eran coñecidos polo nome de Mettacios. Estes dividiríanse en dous grandes grupos, os montanos, na parte setentrional, que albergarían no seu seo ós poboadores máis antigos, os umianos (vencellados ó río Umia), e os poboadores do sur de Montes, bañado polo río dos mil nomes: Laeros, Leros, Lerice... o Lérez, e mailo Avia. Nesta zona meridional existirían ricas minas de metal (precisamente co “metallum” latino fai conxecturas o autor estradense José Sanmartín como posible orixe etimolóxica do nome Mettacios). É moi probable que nese período teña lugar, ademais, a cristianización da comarca, baixo a longa influencia de Martiño de Dumio e a asimilación das concepcións romano-bizantinas por el aportadas.

A pesar de que, como nos indica Rodríguez Fraiz, a Terra de Montes estaba no século VII en poder das igrexas, dos señores e do rei, non parece enfeudada a ningunha destas institucións ata o ano 874, no que o rei Alfonso III a doa efectivamente á sede de Iria. Posteriormente, considerando a vulnerabilidade de Iria ante unha posible invasión naval (eran frecuentes entón as incursións de normandos e piratas sarracenos) a sede trasládase a Compostela, aínda que non sería ata o XII, concretamente no ano 1101, cando esta se promocionaría á categoría arcebispal. E tampouco Montes pasará á plena posesión e absoluto señorío ata ese século, a través de sucesivas doazóns e privilexios outorgados pola raíña dona Urraca, entre os anos 1112 e 1115, ó arcebispo Xelmírez. Será este quen ordene erguer a Torre-fortaleza do Castro de Montes, da que hoxe só se conserva a capela, e na que residirían os xuíces-meriños, detentadores do poder señorial da Mitra e da Coroa. No ano 1135, a raíz da proclamación do rei “galego” Alfonso VII como emperador (Adefonsus dei gratia hispaniarum imperator), e mercé ás súas propias doazóns e privilexios, comeza a construcción do mosteiro de Aciveiro, fito de trascendencia notabilísima na historia da Terra de Montes. Semella factible que, efectivamente, a creación do mosteiro se debese á piedade e munificencia do gran amigo de San Bernardo, o citado emperador Alfonso VII, que fora criado, educado e coroado rei en Galicia polo arcebispo Xelmírez, baixo a protección do nobre magnate don Pedro Fernández de Traba, con quen Xelmírez buscou entendemento para xerar a operación que cristalizaría precisamente coa coroación de Alfonso como rei de Galicia na catedral de Santiago, e que levaría ó clero e mais á nobreza galaica ás máis altas cotas de poder da época.

Non sabemos con certeza se os doce monxes ós que alude a inscrición fundacional da parede sur do templo aciveirense serían orixinarios de Claraval ou procederían dalgún outro mosteiro benedictino ou cluniacense. Tamén hai discordancia, segundo os diferentes autores, na data en que Aciveiro pasaría á orde do Císter. Mentres hai quen postula, como Carro García, esa transición no ano 1170, Torres Balbás adiántaa a 1162 na súa obra “Monasterios Cistercienses de Galicia”.

No ano 1188 temos constancia do primeiro xuíz-meriño da fortaleza do Castro de Montes. Este era don Suero Froilaz, neto de don Pedro Froilaz, da casa de Traba, constituíndo este feito outro testemuño do aludido entendemento entre esta nobre casa e Xelmírez, xa que foi o arcebispo quen nomeou para o cargo de xuíz-meriño a Suero Froilaz. Cónstanos esto pola referencia que se fai nun documento de confirmación á igrexa de Santiago dos bens, privilexios e exencións concedidos polo rei Fernando II, que é expedido en Zamora o 4 de maio de 1188 por don Alfonso VIII. Existe en torno a este rei unha dobre confusión: mentres pola historiografía española en xeral é falsamente computado como Alfonso IX, o historiador local Antonio Rodríguez Fraiz alude a el como Alfonso VII na súa obra “Torre-fortaleza do Castro y Jueces-merinos”, cando este último non podería nunca ser o protagonista desa sinatura, xa que nese ano cumpríanse 31 da súa morte, acaecida en 1157.

A partir deste momento, o enfrontamento entre o mosteiro de Aciveiro e os xuíces-meriños da Torre vai ser constante na historia da comarca, defendendo cadaquén os seus privilexios, rentas e foros. Sabemos que no ano 1202, o rei Alfonso VIII exime de toda clase de tributos ós vasalos e colonos do mosteiro.

No século seguinte, a disputa entre a alta nobreza galega partidaria do rei Pedro I por un lado, e o señorío eclesiástico e mailas casas menores da nobreza por outro, deron lugar a continuos episodios de violencia, entre os que cabe salientar o asasinato , en 1366, do arcebispo de Santiago don Suero Gómez de Toledo. O seu asasino, don Fernán Pérez de Deza-Churruchao, protexido polo rei, será acubillado na Torre-fortaleza do Castro de Montes, onde el mesmo desempeñará anos máis tarde o cargo de xuíz-meriño.

Ó longo do mesmo século orixinouse toda unha sucesión de preitos pola posesión das torres de Montes e da Barreira (esta no concello da Estrada), entre o arcebispo de Santiago e o conde de Trastámara, don Pedro Enríquez, neto do rei Alfonso XI. Fallouse o primeiro dos preitos a favor do arcebispo. Anos máis tarde, o mesmo conde tenta de novo arrebatar a torre do Castro ó arcebispo Moscoso, co beneplácito do rei Enrique II, pero o home que sucede a Moscoso na cadeira episcopal, don Juan García Manrique, entabla de novo preito e tamén estoutro é resolto a favor da diócese. A porfía de Pedro Enríquez é vencida finalmente nun terceiro preito en Medina del Campo, nos meses de novembro e decembro de 1388, no que os xuíces pronuncian: “Alvidriando mandamos, et mandando declaramos el dicho conde nunca aver avido ni aver derecho alguno en la casa fuerte de la Barrera et en la tierra de Tabeirós et en toda la otra tierra de Castro de Montes et en la tierra de montes et en la otra tierra que a la dicha casa de Castro de Montes pertenesce o pertenescer debe en cualquier manera, antes fallamos que son et pertenescen las dichas casas con las dichas tierras et con todas sus pertenencias a la Eglesia de Santiago et a vos el dcho. Arçobispo...”.

A mediados do século seguinte ten lugar a Guerra Irmandiña. Semella moi probable o ano de 1466 polo que respecta á destrucción da Torre-fortaleza do Castro de Montes. Partiría a acción da Irmandade de Pontevedra. Segundo Couselo Bouzas, autor de “La Guerra Hermandina”, obra de 1926, despois de derrocar a propia fortaleza da capital, “... la Hermandad se dirigió a Tanoiro (Tenorio), y derrocó la fortaleza, que era de Perálvarez de Sotomayor; luego se desdobló y una parte marchó a derrocar la de Castro de Montes, de la Iglesia de Santiago; y la otra a Peña-Flor, de Bermúdez de Castro...”. Non temos, sen embargo, constancia de quen serían os delegados ou alcaldes de Montes que formarían parte da Irmandade, como tampouco sabemos dos procuradores nin dos “cuadrilleiros” que portarían as “varas de irmandade” (o símbolo externo da súa función) no asalto á torre-fortaleza. Esta sería reedificada tralo fracaso da revolta Irmandiña, pero nunca volvería reunir as mesmas condicións de habitabilidade, polo que nos primeiros anos do século XVII, sendo xuíz-meriño don Pedro de las Landeras, e por expresa orde do arcebispo Sanclemente, o mestre canteiro aciveirense Xoán de la Fuente comezaría a construcción da nova casa-torre arcebispal no lugar máis céntrico da comarca, Soutelo, que desde entón recibe a denominación de Soutelo de Montes. Posuía esa torre vivenda do xuíz, sala de xustiza, arquivo, cárcere e campo da picota, onde eran axustizados os reos. Localizábase na entrada do que hoxe se coñece como Aldea de Riba e, con posterioridade á abolición das xurisdiccións especiais, sería utilizada como Casa Consistorial cando se creou o Concello de Forcarei.

Nos comezos do século XVII, segundo as memorias do arcebispo don Gerónimo del Hoyo, a poboación de Montes sería de 4.117 habitantes. A mediados do mesmo século tivo lugar o máis grave dos incendios que afectaron ó mosteiro de Aciveiro. Domingo Blanco, cociñeiro do propio cenobio, prende un lume que destruiría case toda a ala oeste, a coñecida coma ala da Hospedería.

En torno a 1697 reconstrúese o primitivo templo de Forcarei, e 90 anos despois edificaríase o actual.

Entre 1748 e 1769 vaise producindo o trasvase da comarca de Montes da provincia de Santiago á de Pontevedra.

En 1797 Montes medra a 11.700 habitantes, é dicir, case triplica a poboación no transcurso dos séculos XVII e XVIII.

Durante a invasión francesa, xa a comenzos de 1809 os veciños de Montes, armados e capitaneados polo que sería derradeiro dos xuíces – meriños e primeiro Alcalde de Forcarei, don Alonso de Soto Cortés e Varela Vahamonde, fustrigan ás tropas de Napoleón trala violencia e o asañamento empregados por estas contra persoas e bens (de novo incendian o mosteiro de Aciveiro, e da biblioteca cenobial só se salva o denominado Tumbo Grande, levado ó pazo de Hermosende, residencia de don Alonso, onde tamén dá fe dos litixios un sable incautado ós franceses). Por Aciveiro pasa tamén ese ano o celebérrimo guerrilleiro “Cachamuíña” á fronte dun grupo de seiscentos homes. O invasor vingarase das incursións de castigo dos guerrilleiros con actos de barbarie contra a poboación. Entre o 20 e o 30 de abril asasinan a máis de douscentos campesiños no adro da igrexa de Forcarei.

No ano 1811 é nomeado Alcalde de Dúas Igrexas Juan Varela Varela, mestre de cantería. Ese mesmo ano liquídanse 87 señoríos en Soutelo de Montes, lugar no que será nomeado Alcalde do Concello de Soutelo-Pardesoa Manuel Seara, de 1816 a 1820. Os dous concellos, Dúas Igrexas e Soutelo-Pardesoa, refundiríanse no ano 1833, dando orixe ó actual de Forcarei. En 1835, coas leis de Mendizábal, comenza a desamortización dos bens e, por conseguinte, a lenta agonía do mosteiro de Aciveiro.

A repercusión das Guerras Carlistas do XIX non foi moi elevada, agás algunhas incursións de Guillade por terras de Soutelo, Pardesoa e Presqueiras, ou do famoso Moreno, apreixado persoalmente polo Alcalde de Beariz, así como unha actitude favorable á revolución por parte de Cerdedo e Forcarei no levantamento de Solís e Faraldo, en 1846, que duraría a penas 10 días do mes de abril e que tería como protagonistas ó comandante revolucionario Benito Couto e ó brigadier Rubín. Na terceira Guerra Carlista houbo unha exigua participación na facción constituída en Silleda por Joaquín Redondo, que contou coa colaboración dalgúns estudiantes e clérigos, entre os que se atopaba o abade de Aciveiro.

No século XX, cómpre salientar a actividade social de Alfredo Iglesias Álvarez, natural de Presqueiras, que xa no ano 1901 funda a “Sociedade Agraria e Gandeira” de Montes, pioneira na provincia de Pontevedra do asociacionismo e da loita obreira. En 1913 esta sociedade, representante de Forcarei e Cerdedo, fedérase coas da Estrada e Silleda, e no 1917 o propio Alfredo Iglesias sería artífice da creación da nova “Sociedade de Obreiros e Campesiños de Presqueiras”. O órgano activo de divulgación destas primeiras sociedades era o xornal “Acción Social”, que sería silenciado posteriormente pola censura durante a dictadura do xeneral Primo de Rivera. Esta publicación, xunto con “Umia y Lérez” e máis tarde “Alborear”, revista quincenal literaria e independente promovida polo pintor Virxilio Blanco e o mestre Caldera Manzano, dan idea da mobilidade social e cultural de Montes no primeiro tercio de século.

Alfredo Iglesias, así como o silledense deputado en cortes Alonso Ríos, o célebre “Siñor Afranio” que se escondía en Forcarei, serían perseguidos na nosa terra polos falanxistas nos anos da Guerra Civil. Pola outra banda, o asasinato do mestre e falanxista José Couceiro e maila súa dona no ano 1949, en Soutelo de Montes, atribuído á banda de Foucellas, pon o contrapunto tráxico ó enfrontamento fratricida en Montes na primeira metade do século.

En 1955 o concello de Beariz, que xa deixara de pertencer á bisbarra no plano administrativo e político, resulta tamén segregado do arciprestado de Montes por decisión persoal do cardeal Quiroga Palacios, co que se creba definitivamente a unidade comarcal, aínda que os lazos que vencellan os tres concellos de Montes seguen a existir, por riba mesmo da división provincial, o que nos dá a medida da forte personalidade e implantación que a comarca tradicional, aquela Montes meta sueva, segue a ter.