|
Chano
Piñeiro na súa adolescencia
Na
rodaxe de "Mamasunción"
Mariluz
Montes, a dona de Chano, na súa adolescencia
Chano
de neno, en Forcarei
O
señor Manuel Barreiro, proxecionista do cine "Colón"
"Mamasunción",
a velliña que deu a volta ó mundo
Dona
Soledad Martínez, nai de Chano e muller do boticario de Forcarei, don
Manuel Piñeiro.
Con
amigos de Forcarei, durante unha nevada, nos anos 60
Na
rodaxe de "Esperanza"
Cartel
de "Esperanza", patrocinada polo Concello de Vigo
Caricatura
de Chano, do ilustrador Siro
Na
rodaxe de "Sempre Xonxa", mirando a Aurora Redondo
Unha
das máis célebres imaxes da película "Sempre Xonxa"
Uxía
Blanco, a protagonista de "Sempre Xonxa"
O
emotivo cartel de "Sempre Xonxa"
Pablo
Barreiro e X.L. Rivas Cruz compoñen a música de "Mamasunción"
Vidal
Bolaño no papel de don Xosé Luis, o mestre de Trasdomonte
A
Ossa VI do cine "Colón" de Forcarei, a máquina que abriu a
Chano os ollos do cinema
Caladiño,
o tolo marabilloso da fragua de Trasdomonte
A
infancia, o mundo preferido de Chano.
Portada
da biografía da que se extraeron estes textos, de Francisco Rozados
"Rochi", publicada por Edicións Fervenza
|
|
Chano Piñeiro
texto
íntegro do libro "chano piñeiro", de francisco rozados
"rochi"
Para presentar a figura de Chano a quen non a coñeza abonda con
recorrer a unha das súas frases máis coñecidas: "Facer cine
en Galicia é posible, facer cine en galego é necesario".
Pedindo prestado o inicio do limiar dun libro clave para entender a vida
e obra de Chano, "Chano Piñeiro, unha historia do cinema galego",
do crítico e xornalista Xoán Acuña, podemos desvelar que "Chano
Piñeiro representa como ninguén a teima por acadar un cinema propio
para Galicia. De ter pensado na utopía imposible, valla a redundancia,
quizais nunca se tería posto mans á obra. Púxose, loitou e demostrou,
con Mamasunción, con Sempre Xonxa, que tamén pode existir un cinema
galego. E universal. Chano comprendeu que precisamente no
"localismo" ben entendido atópase a esencia da universalidade".
Porque Chano tamén pensaba que a única maneira de sermos universais é
sermos profundamente galegos, do mesmo xeito que para o grande mestre de
cinema ruso —profundamente humano e humanista— Andrei Tarkovski, "o
absoluto realízase e exprésase no particular".
Eu nacín nunha casa moi preto da de Chano Piñeiro
(el vivía no 49 e eu no 52 da rúa Progreso). Fun, polo tanto, veciño
e amigo de Chano, aínda que nos separaban nove anos, e tamén do seu
pai, o boticario de Forcarei durante máis de tres décadas, que era
amigo íntimo de meu pai. Tiven, pois, a sorte de compartir momentos da
vida dese galego dos bos e xenerosos que foi Chano Piñeiro. Por eso me
encheu de satisfacción a proposta do bo amigo Xosé Luna de tratar de
escribir este pequeno libro sobre un home a quen, por riba da veciñanza,
da amizade e do común amor a Forcarei, admirarei sempre mentres viva.
É agora Chano quen fala, nun libriño que
semella máis ben unha fiestra á fantasía ("A luz dun soño e
outros textos de cine"): "Así pois, pasei a miña
infancia en Forcarei, os dez primeiros anos. Non sei quen dixo "a
miña patria é a miña infancia". Tiña razón". Esa infancia
pasada en Forcarei marcou, de xeito esencial e vivencial, toda a
concepción da vida rural e profundamente galega que Chano despregou na
súa obra cinematográfica —algún crítico, coido que inxustamente,
aporíalle máis tarde o recurso á descrición do rural como
representación da Galicia enteira—. Pero esa concepción non se deu só
na súa cinematografía, senón tamén na obra escrita, onde se nos
manifestou coma un consumado narrador ateigado de ironía, na mellor liña
da retranca cunqueiriana. Desta faceta falaremos logo, pero podemos
adiantar, precisamente da man do esclarecido mindoniense, que "...
o home galego, na súa terra tan antiga e traballada, de tan longo
matrimonio co humano facer, de tan patente e cotiá resposta ás
labranzas e ós días, coñece e concede máis que calquera outro home.
Tanto coñece e concede que Ile parece ver Galiza coma se fose unha
persoa. A relación do galego coa súa terra colle así un carácter máis
íntimo e subxectivo, máis intuitivo que reflexivo, máis, pois, no
eido da creación poética que no da estimativa lóxica". Así,
lealmente, entendía Chano a profunda e ancestral vida rural, da que
sempre se mostrou namorado —"eu son un aldeán, para ben ou para
mal" é outra das súas frases categóricas pola que osmamos ó
Chano enraizado e comprometido coa súa terra e coa súa cultura—.
Pero Chano Piñeiro, a quen Miguel Anxo Fernán-Vello
cualificou con moito acerto de "Lumière de nós"
—por nos fornecer dun cine "medido en ferrados de corazón"—,
é coñecido, sobre todo, coma un pioneiro fundamental, coma o Griffith
do cinema galego, salvando todas as distancias que haxa que salvar e sen
menosprezar ó seminal Carlos Velo.
Volvendo á relación que nos unía —causa ex
corde de que este libro fose concibido—, compartín con el, con
nove anos de diferencia como xa dixen, veciñanza de barrio, mestra de
primeiras letras, o cine "Colón", a paixón por
Forcarei e pola aldea ancestral, o bacharelato no colexio San Narciso de
Marín, a loucura cinéfila e a lembranza dos derradeiros anos de
vida de Paco Farria e mais da señora María Rosa da Regueira, mudada
cos anos na Mamasunción cinematográfica que paseou a Forcarei, tamén encarnado
en Baíste, polo mundo adiante. Outro aspecto fundamental que
compartimos foi o mundo da infancia. Sempre pensei que Chano se entendía
mellor cos nenos ca cos adultos, e tamén que os entendía mellor do que
os adultos acostuman a entender ós nenos. A infancia xoga un papel
primordial na concepción da súa obra, dos seus guións.
Compartimos tamén algúns momentos intensos
nos derradeiros anos que a el lle tocaría vivir, e que me fixeron
redescubrilo con aquela súa paixón creadora —paixón enfermiza por
riba da propia enfermidade—, demostrándome que o corazón e a vontade
dun home poden máis ca tódalas adversidades e, sobre todo, con aquel
seu fardo enorme de humanidade que rebordaba do seu corpo feble como o
monte Candán —grande para nós, pero cativo na inmensidade azul—
reborda de luz nos amenceres de verán.
Foi un verdadeiro pracer mergullarme nos
apuntes, libros, revistas, xornais, correspondencia persoal e fotografías
—que xenerosamente me prestaron Mariluz Montes e Manuel Barreiro— de
Chano, para poder confeccionar este libriño que só tenta enriquecer un
pouco a memoria dun amigo, dun creador, dun loitador, dun home no fondo
sentido da palabra. Sinxelamente, para contribuír, na modestia destas
liñas, a perpetuar a lembranza dese "doce envento humano"
que foi Chano.
Antes de seguir adiante, debo tamén aclarar
que un non demasiado ríxido ordenamento no fío cronolóxico, polo
constante recurso a idas e voltas no tempo —en termos cinematográficos
deberiamos falar de flash-backs e flash-forwards, ou de narración
invertida e de encadeados, mesmo de digresións temporais— tenta
imprimirlle a esta obra unha maior aproximación ó traballo concreto
nacente de cada situación, tentando profundar e dialogar in extenso
con cada concepto que vaia xurdindo en torno a Chano e á súa obra
antes ca seguir unha liña continua de sucesos, toda vez que no remate
da mesma se pode seguir, se esa fose a intención do lector, unha
cronoloxía ordenada e relativamente densa, por non aludirmos á
existencia doutras publicacións con exposición máis lineal sobre a
vida e a obra de Chano.
UN ESPACIO: TRASDOMONTE. UN TEMPO: A INFANCIA
Teño
para min que o moito que Chano tiña de "renacentista"
aprendeuno na casa do señor Manuel Barreiro, a casa na que el se criou
antes de vir vivir ó barrio da "Traleira", que así chamamos
os do barrio de baixo de Forcarei ó noso territorio vivencial. O barrio
da Traleira ten a súa orixe no nome que se lle daba a esa paraxe mesmo
antes de haber alí non máis de dúas casas —cando o núcleo de
Forcarei aínda era chamado Cotaredo—, e hoxe ten perfecta radicación
no entendemento dos forcaricenses ó ser identificado pola fonte que
leva o mesmo nome. A paraxe ten un capítulo sobresaínte na historia de
Antón Alonso Ríos, aquel "siñor Afranio" que, perseguido na
guerra civil, se viñera agochar no barrio de Sorribas, sendo
protagonistas —as leiras da Traleira— da "historia dos marcos
da Dosinda". Polo camiño que levaba á fonte tamén tiña a súa
morada o personaxe figurante que aparece en "Sempre Xonxa"
desde o balcón nunha cadeira de rodas. Chamábase tamén Manuel
Barreiro e estivo inválido ó redor de corenta anos antes de morrer (o
mesmo tempo que Mamasunción dera en ir á oficina de Correos na procura
das ansiadas novas do seu fillo. Ás veces, o "tempo" lento da
aldea encístase caprichosamente nalgunhas situacións para facelas case
eternas). Este Manuel Barreiro non tiña, a pesar do nome e apelido,
relación de parentela co carteiro que se daría vida a si mesmo na
curtametraxe "Mamasunción", mais era outro dos personaxes
ubicuos da súa nenez, e mesmo da miña. Unha secuencia do orixinal guión
de "Sempre Xonxa", logo modificado varias veces, propoñía: "SECUENCIA
7: Casa home inválido. Exterior día. Un home maior está sentado
nunha silla para "inútiles". Ten as pernas tesas, os pés
cruzados extrañamente, sobre dunha prolongación do asento. Só se pode
mover de cintura para arriba... ". Os recordos de Chano son
fotográficos. Eu conservo tamén esa exacta memoria eterna do home no
balcón ollando como xogabamos os nenos das distintas xeracións que
medramos na Traleira, e mesmo falando con nós e aconsellándonos.
E perdoen a
longa digresión, porque estabamos a facer memoria do polifacetismo de
Chano. Chano cultivou, ademais do cinema, a escrita —cunqueiriana, é
dicir, fondamente retranqueira, fantasiosa e argalleira—, a fotografía
e a pintura, sen esquecérmonos das fórmulas maxistrais, herdeiras da
arte da alquimia, que tiña como profesión. Todo ese saber, e esa
curiosidade que estaba detrás a impulsalo, foi herdanza precoz dun home
e dunha familia. O señor Manuel Barreiro tamén foi, e segue a ser, ós
seus oitenta e seis anos, un renacentista. Foi tamborileiro, carteiro,
reloxeiro, fotógrafo, pintor e proxectista de cine. Moitas das fotografías
que acompañan este texto foron feitas por el ou pola súa filla Isabel,
e o seu fillo Pablo sería o artífice de tódalas bandas sonoras das
películas de Chano, por non falarmos da aprendizaxe dun Chano xa mozo
das cancións dos Beatles á guitarra e do afán filosófico e dialéctico
que mesturaba a Marcuse e a Sartre con Castelao e o tío Marcos da
Portela polas rúas e tabernas de Forcarei, todo elo da man de Xosé
Luis, o máis coñecido da saga dos Barreiro e autor do fermoso e
esclarecedor prólogo que leva este libro.
Chano descubriu o mundo da imaxe da man do señor
Manuel: a imaxe fixa no cuarto escuro dos revelados e a imaxe en
movemento no cine "Colón" de Forcarei, onde o señor Manuel
facía as funcións de proxectista, coa vella Ossa VI que tantas tardes-noites
de maxia nos proporcionou a xeracións enteiras de nenos ata que na
entrada da década dos oitenta do século pasado enmudeceu para sempre.
Xa antes, a mediados dos setenta, deixara de emitir aqueles "nodos
obrigatorios" da España en branco e negro e aquelas películas de
mexicanos que non falaban coma nós nin cousa que se lle parecera. No
vello cine "Colón" xermolou ós poucos a adicción de Chano
por esa droga que é o cine, por ese veleno do que non se coñece
contraveleno, do que o propio Chano dicía que mata pero non engorda.
A pesar desto, loxicamente e como comenta Xosé Luis no prólogo, non
pasaría á acción ata que Mariluz lle regalase, anos despois, o
tomavistas que o iniciou nos labores activos do cineasta.
Forcarei significou no mundo de Chano o que a
vila de "Amarcord" significou para aquel talento da imaxinación
febril ó servicio do cine con maiúsculas —e viceversa— que se
chamou Fellini, esto é, a nostalxia vestida de infancia e a lembranza
poboada de louzanía, de frescura e de persoas pintorescas das que
xermolarían futuros personaxes da súa cinematografía. En Forcarei
conviviu na súa infancia con eses futuros personaxes recreados ou
reconstruídos por el na ficción da sétima arte. Con Paco Farria, o
alustrado que lle lía as cartas a Mamasunción, co "Ministro"
que lle servía as cuncas de viño a Farria, ou coa propia e real
Mamasunción, a señora María Rosa da Regueira, e, o que é máis
relevante, con ducias de Xonxas e de Caladiños, mulleres e homes reais
e arquetipos a un tempo dos que logo collería Chano retallos para parir
as súas criaturas cinematográficas a imaxe e semellanza daquelas da súa
nenez, aínda que pasadas polo cribo da vizosa imaxinación do autor.
A proba máis evidente da universalidade a través
do localismo ben entendido ó que se refería Xoán Acuña pode estar
nunha fermosa reflexión sobre o que fora presidente exipcio, Anwar al-Sadat.
De Sadat cóntanos o seu biógrafo como o malogrado estadista cría que
a súa aldea era un factor determinante na súa vida, e cítao nun
contexto que ben podería asinar o Chano do que sempre salientamos —así
nolo afirmaba el— aquela "dor sa da nostalxia da aldea". Dicía
Sadat: Alí aprendín o feito de que onde queira que vaia, o que
queira que chegue a ser, sempre saberei onde estou en realidade. Nunca
perderei o meu rumbo porque sei que teño raíces vivas alí, no
profundo do chan da miña aldea, nesa terra da que medrei, coma as árbores
e as plantas. Ese sólido vencello telúrico foi, como se pode
pescudar doadamente na filmografía de Chano, tan relevante coma a filia
antropolóxica —e antroponímica, como xa veremos— que o levaba a
enchouparse dos costumes das xentes e das propias xentes antes de trazar
os rasgos definitorios e definitivos dos protagonistas das súas
historias, que, por suposto, ían ter como cualidade esencial esa sagra
comunión coa terra que tanto e tan ben postulou o lúcido doutor lugués
Xoán Rof Carballo.
Mais da aldea non só herdaría Chano o fondo
interese filantrópico e etnográfico, senón o xeito de contar as
historias de vagar, con ese humor tan noso, esa retranca que Risco
definiu como a defensa dos indefensos. Dese procedemento expresivo
—que tamén é un xeito de sentir, de osmar a realidade— salienta Víctor
F. Freixanes que invariablemente é utilizado por nós coma mecanismo de
distanciamento e resposta diante dunha realidade hostil. E hostil era,
por forza, a realidade da aldea que Chano intúe (logo chegará a coñecela
e a identificarse con ela) nos anos cincuenta e sesenta.
Vaiamos sen máis dilación ós feitos. Chano
veu ó mundo o día 12 do mes de outubro de 1954. Naceu no desaparacido
sanatorio de San Lorenzo, en Santiago, pero foi inscrito no rexistro
civil de Forcarei, onde xa había anos que os seus pais rexentaban, como
había facer el no futuro coa súa dona Mariluz, unha botica. Esa botica
tivo unha grande importancia na vida de Chano. Dela sairía,
indirectamente, Trasdomonte, ese mundo real e ficticio ó cincuenta por
cen no que Chano emprazaría as súas historias cinematográficas e
xornalísticas (as ocorrentes e "metafísicas" Conversas co
Vento). Nunha carta que Chano me enviou o nove de febreiro de 1990
falábame deste xeito: "... hai moitas referencias na película
ás miñas vivencias e recordos desa aldea. O mesmo nome de Xonxa,
ademais doutros como Caladiño ou Don Camilo, ou Trasdomonte (o mestre
de Trasdomonte ía tódalas feiras á farmacia do meu pai e dábame
cinco pesos.¡Todo un capital!). Moitas veces voamos coa cometa pola
estrada de Sorribas... ". No aludido guión orixinal de "Sempre
Xonxa", aparece outra secuencia no inicio que dicía, referíndose
ó mestre Xosé Luis: "... deixa de ler, mira o papaventos e
queda sorrindo. Cecais se acorde do papaventos da súa infancia ".
Resulta evidente que quen se acordaba era o propio Chano. Pero non eran
só as vivencias da infancia, senón tamén a forte resonancia dos nomes
e topónimos da Terra de Montes, que sempre foron obxecto teimoso e
evocador na memoria de Chano, as que conxuntamente o levarían a crear
ou recrear personaxes e lugares que o trenzaran con esas vivas e vívidas
lembranzas da nenez e a diferencialos con nomes moi característicos.
García Márquez pensa que os personaxes das súas novelas non camiñan
cos seus propios pés mentres non teñen un nome que se identifique co
seu xeito de seren. Para Chano, nesa mesma liña de filopatronimia, o
nome dos personaxes é parte inseparable da propia alma. Esteve Riambau
ten sinalado que a primeira premisa do cinema segue a ser a imaxinación,
e a segunda a intelixencia. Chano tivo a suficiente intelixencia para
construír un niño de imaxinación, e traballar con esa cada vez máis rara
avis para volver á maxia da infancia, o reino por antonomasia da
imaxinación. Foi tamén quen de artellar —en perfecta engrenaxe— un
espacio e un tempo: o espacio do "utópico" Trasdomonte
(trasunto cinematográfico e literario de Forcarei e maila Terra de
Montes) e o tempo da infancia, poboado ese universo por unha paisaxe e
unha paisanaxe que lle saía a un tempo do corazón e da memoria (non
esquezamos que a voz recordar comparte raíz etimolóxica coa voz
corazón). Referíndose a Trasdomonte, Xoán Acuña confésanos
nun comentario sobre a película "Eu, o tolo": o realizador
de Forcarei asenta as trabes, na suposta tolemia dos seus particulares
territorios da imaxinación, dunha bisbarra singular: Trasdomonte.
Trasdomonte é Galicia e Galicia é Trasdomonte. Metáforas do mundo. Aínda
non se chama así, pero en "Mamasunción" e "Sempre Xonxa"
xa non haberá dúbida. E Chano mesmo escribe no ano 88: "Soño
e penso en Trasdomonte, é a aldea imaxinaria da miña película, é o
meu lugar. Está sobre os meus pensamentos, os meus personaxes viven alí.
Viva, alegre, chea de sons e vibracións vitais, limpa, base dun
milleiro de historias que eu mesmo podería contar, lancexa esta aldea
hoxe cáseque morta, cáseque viva. ... personaxes que son de película.
Ás veces, son tan de ficción que un ten a seguridade de que se o conta
ninguén o vai crer".
A ollada do
Chano cineasta é aberta e limpa coma Trasdomonte, quen de albiscar o
ideal que agocha e revela a un tempo a realidade que convive coa
natureza. A Chano interésalle un concepto do proceso creativo moi
similar ó que defendía o citado Andrei Tarkovski, igual que se
preocupa de captar, coma el, as imaxes nas que o artista se revela non só
coma un investigador da vida, senón tamén coma un creador de valores
espirituais e daquela especial beleza que só corresponde á poesía. Ó
falarmos de poesía non pensaba Chano, como tampouco pensaba o ruso, en
ningún xénero establecido, senón nun xeito de ver o mundo, nunha
maneira especial de relación coa realidade. E dese xeito de ver o mundo
proveñen esas fermosas escenas do mundo da infancia, do fogar, dos soños
e das lembranzas do pasado, xunto con ese espírito de contemplación,
de plasmación acougada e detallista dos personaxes e do seu contorno. E
por eso Chano defende un cine do que son exemplo claro películas coma
"A Balada de Narayama" de Shohei Imamura, "O Cazador (Dersu
Uzala)" de Akira Kurosawa ou, por situármonos no ámbito estatal,
"El Bosque del Lobo" de Pedro Olea, "Furtivos" de
José Luis Borau e "El Bosque Animado" de José Luis Cuerda.
Chano ama o cine vital, e por eso declara: preciso facer cine para
comunicarme. Inda que non sei moi ben con quen ou por qué. No fondo,
tampouco me importa, porque é algo instintivo. Fai cine como vive e
vive para facer cine que imite a vida, que sexa vida, tal e como nos
relata no prólogo Xosé Luis cando fala de "unha historia de
vida que o director tivo a fortuna de descubrir dentro da súa sociedade,
e que se mostra en toda a súa magnífica autonomía de ritmo e expresión
". E para eso precisa dirixir todo o proceso de creación das súas
obras. Por esta razón el é quen escribe os guións, quen produce e
quen dirixe, e se fai falta —como fixo— quen sae buscar os cartos á
rúa, a pedirllos á xente corrente, á xentiña de a pé, na que el cría
por riba de grupos e institucións, como tamén demostra ó dicir: Galicia
é o meu país e eu aposto pola miña terra, pola miña xente e pola miña
cultura, por iso fago películas.
Como xa mostramos, a imaxe en movemento viviríaa
Chano tamén desde a infancia, no cine "Colón" de Forcarei, a
vella sala na que Manuel Barreiro tiña o seu particular e paralelo
"Cinema Paradiso", co neno Chano que tamén se faría, andando
o tempo, director de cine, ó igual que na emotiva e fermosa película
de Giuseppe Tornatore. A pulcritude e o amor polo detalle que sempre
exerceu o señor Manuel fixéronlle ir apuntando nun caderno todas e
cada unha das películas que se emitiron en tres décadas e media nas
que o cine "Colón" foi unha fábrica de soños para
Forcarei, desde a inaugural "Galopa, muchacho", emitida no
nadal de 1947, ata "Culpable sin rostro", que concluía o
ciclo o día 5 de marzo de 1981, en que pechaba definitivamente as
portas o cine da nosa infancia e xuventude. No medio de produccións de
serie B, que proliferaban nas proxeccións, houbo algunhas películas
dignas de ter en conta, coma "Ollos misteriosos de Londres" de
Walter Summers; "Historias de Filadelfia" de George Cukor;
"Catro pasos polas nubes" de Alexandro Blasetti; "A
xungla de asfalto" de John Huston; "A Strada" de Federico
Fellini; "De aquí á eternidade" de Fred Zinnemann ou "Psicose"
de Alfred Hitchcock. Naquela sala de butacas duras e flanqueada por dúas
persistentes imaxes sorrintes de Marisol e Sara Montiel, aprendeu Chano
a amar a sétima arte e, sobre todo, aprendeu a non poder vivir
sen ela. De xeito indeleble quedarían xa para sempre unidas na súa
vida esa continua volta á infancia e a paixón polo cinema. Para
ilustralo, podemos botar man doutra escena de "Sempre Xonxa",
aquela na que a protagonista reprocha ó Birutas: "¡Birutas...
Eramos uns nenos!", e el contesta sen dubidalo: "Si,
que pena que non podamos selo sempre ".
Esta primeira etapa de Forcarei, na que
compartiría a nenez cos seus veciños, os fillos de Manuel Barreiro
—sobre todo con Pablo, case da súa idade— asentaría a súa
cronoloxía nos dez primeiros anos de vida (etapa que, se habemos facer
caso dos expertos en pedagoxía, fundamenta todo o coñecemento
posterior do individuo, de aí a importancia e a recorrencia da infancia
nos mundos creado por Chano). Neses anos experimentou todo tipo de
vivencias e sentimentos: un sutil rexeitamento dos compañeiros de
escola por falar castelán (paradoxalmente no que logo defendería o
cine "en galego", súa nai non lle deixaba falar a lingua vernácula);
os xogos de nenos en plena rúa —os coches pasaban con pouca
frecuencia—; o contacto coa natureza que arrodeaba a vila e coas
congostras poboadas por niños de paxaros; o coñecemento de xentes
sinxelas que o marcarían para toda a vida... Por eso Chano, nos
derradeiros anos da súa vida, cada vez que podía, furtáballe a súa
presencia á cidade para volver á súa vila natal, seguindo a mesma lei
que rexe as migracións das aves, aínda non sendo el nunca ave de paso,
senón home de raíces. Nalgunha desas veces comentoume que botaba de
menos o Forcarei da súa infancia, aquel que Cronos fora trocando co seu
escoupro calmoso e irrevogable (a vella escola derrubada nos setenta, a
praza da igrexa modificada nos oitenta, o cine "Colón"
pechado tamén nesa década, o progreso relegando ó pasado a maioría
das congostras). O tempo —esa enganosa e desleal ferramenta que
auxilia ós historiadores— foise cobrando, en definitiva, un tributo
demasiado gravoso para que a enfermiza nostalxia de Chano puidese
soportalo sen se resentir.
ADOLESCENCIA E XUVENTUDE
|
—"OS
PAXAROS MORREN NO AIRE", "EU, O TOLO", "MAMASUNCIÓN"—
|
Ós dez anos Chano é enviado polos seus pais a
Marín, interno no colexio San Narciso, onde estudiará ata sexto de
bacharelato. Segue a ser un rapaz tímido, apoucado e de moi bo
comportamento, estudioso e formal, a pesar de que despois
manifestaría que non era do seu agrado aquel tipo de educación,
disciplinada, con formación relixiosa e do espírito nacional. Eu
son un reaccionario daquela educación, deixounos dito. As súas
lembranzas sobre ese período eran frontalmente opostas, por minguadas,
ás lembranzas da infancia, nas que sempre se recreaba, se estendía e
diluía con gusto. A etapa de Marín, onde pouco máis sabemos có feito
de seren tempos escasamente felices, que a súa evasión principal era a
práctica do fútbol e que foi o lugar onde tivo a súa primeira noiva,
vese complementada por outra non moito máis feliz —se nos atemos o
que Chano nos dicía—: a do ano no que estudiou o Preu (curso
preuniversitario) no colexio La Salle de Santiago.
Fíxose universitario no ano 1971, e elixiu a
carreira de boticario por mero compromiso familiar, e porque tampouco
había ningunha carreira que me interesase. Á fin dese curso detéctaselle
o mal que xa non o deixaría en toda a súa vida: a enfermidade de Crohn.
Ten que ser sometido á primeira de moitas operacións cando contaba
dezaoito anos. Como non todo habían ser desgracias, é tamén o ano no
que coñece, nunha festa en Augas Santas —na terra do Canón de Pao—
a Mariluz, a muller que tamén o acompañaría ata o final dos seus días,
e que tería unha importancia extraordinaria na vocación de Chano por
un cinema galego afirmado nas raíces. El cóntanos así aquela
circunstancia: A partir de casar con Mariluz descubrín unha Galicia
diferente. A Galicia máis vella, máis pura da xente de Rubillón. E
quedeime en Rubillón dalgún xeito. Fíxome sentir o lancexar da terra
moi forte. Rubillón fíxolle lembrar as xentes da aldea que coñecera
en Forcarei, pero tamén alí descubriu outro eixo primordial do que
logo deviría o cerne da súa filmografía: o mundo da emigración,
nunha terra sangrada polo éxodo a América, onde case cada familia tiña
algún dos seus compoñentes en México, en Brasil, en Venezuela ou na
Arxentina, e algunha levaba xa varias xeracións collendo o camiño que
rara vez ten volta, alomenos definitiva. De aí sería de onde tiraría
ese mundo de contrastes que logo tomaría corpo no cochazo do Birutas,
en "Sempre Xonxa", ou no que trae a maleta cos dólares de
"Mamasunción", circulando os dous polas corredoiras da aldea.
No ano 1974 casa con Mariluz sendo os dous aínda
estudiantes de Farmacia. En 1975 Mariluz regalaríalle o que daría pé
á carreira de cineasta de Chano: un tomavistas Minolta super-8. Dámonos
conta da relevancia de Mariluz, que fornece a Chano do potencial
material para comezar a rodar e pono, por outra banda, en contacto coa
realidade que Chano plasmará no celuloide de xeito maxistral. Desde que
ten esa poderosa arma captadora de imaxes e é tamén dono desa
mentalidade comprometida, tardará só un ano en escribir o seu primeiro
guión, a adaptación para unha curtametraxe do "Sempre en Galiza"
de Castelao, e outro ano máis en poñerse a rodar. Porálle o título
de "Os paxaros morren no aire", e con ela gañará os seus
primeiros premios: o "Filme de Oro" do Ministerio de Cultura
no Certame de Vilagarcía de Arousa, e o "Quijote de Honor" do
certame Ciudad de Alcalá de Henares, este último xa no ano 78. A
aposta de Chano polo cinema galego e en galego ten lugar, pois, desde o
seu primeiro traballo, algo que seguirá poñendo de manifesto cando
conte con moitos máis medios, tanto teóricos coma técnicos, ó longo
de toda a súa intensa, aínda que breve, filmografía.
"Os paxaros morren no aire" é un
exemplo certeiro do que habería de ser, co tempo, o setenta por cen da
filmografía de Chano: dificultades técnicas e de guión, dificultades
económicas, dificultades de "distribución" e un tesón fóra
do normal para tratar de mitigar todas esas dificultades. Chano tivo que
facer moitos esforzos e contar mesmo coa axuda dos propios compañeiros
do equipo técnico e do semiprofesional elenco á hora de adaptar un guión
excesivamente complexo para os medios cos que contaban. Aínda así, o
resultado estivo a unha altura profesional, e acadou os galardóns que
enriba citabamos. Trata a historia dunha rapaza que pretende construír
unha ponte imaxinaria entre dous montes, cavilando que eso sería un
grande adianto para a súa vila. Bótase ó camiño para buscar axuda, e
atópase con Castelao e con Basilio Álvarez, cos que vive a trama desta
pequena fábula. Traballan nela Alfonso Armada, Antón Casal, Pili
Lorenzo, Xosé M. Olveira "Pico" e Xosé Ramón Rodríguez,
entre outros. As localizacións pertencen a Rubillón (a terra de
Mariluz), Ponte Caldelas, Cabrais, Santa Uxía de Ribeira e a praia de
Arealonga.
Sen tregua na actividade que xa o ten atrapado,
ponse mans á obra coa súa primeira longametraxe, tamén en super-8
—a economía non dá polo de agora para se lanzar ós 35 mm.—, que
toma corpo no ano 79, aínda que non se estreará ata o ano 82. Esta
titularíase "Eu, o tolo", tería unha duración de 110
minutos e sería tamén a primeira longametraxe do noso cinema, xunto
con "Malapata" (esta en 16 mm. e de 75 minutos), de Carlos López
Piñeiro, co que volvería compartir honra de pioneiro, despois no
formato 35 mm., cando os dous estrearon no 89 "Sempre Xonxa" e
"Urxa", respectivamente. A longametraxe rodouse por terras de
Forcarei, Ponte Caldelas, Marín, Muros, Rubillón, Pontevedra, Esteiro,
Vigo e Santiago. É unha obra moi particular dentro da súa filmografía,
moi simbólica, cun marcado ton surrealista e mesmo satírico. Conta a
vida de "Eu", un personaxe estrafalario que vivirá diversos
aconteceres, coma o de casar cunha bicicleta que posteriormente será
asasinada. Eu será apreixado e metido no cárcere, fuxirá de alí e
chegará a se converter en presidente do goberno. Como podemos observar,
Chano optou nesta súa segunda obra por unha sátira política un chisco
revesgada e metafísica.
Tanto "Eu, o tolo" coma "Os
paxaros morren no aire" teñen en común o formato no que se
rodaron e a forma un tanto curiosa de exhibición. Coas dúas
emprenderon camiño Chano e Pablo Barreiro polas aldeas, vilas e
colexios de Galicia adiante, nunha fermosa odisea que nos relata Xoán
Acuña: "Do mesmo xeito que os pioneiros, digamos Isaac Fraga ou
José Gil, percorrían Galicia cos aparellos ó lombo para levar a maxia
do cinema ata o recuncho máis afastado da nosa terra, Chano, que nunca
tivo automóvil, tirábase ás estradas, camiños e corredoiras coas dúas
únicas copias da película —falaba, neste caso, de "Os
paxaros morren no aire"— no peto, facendo dedo, e listo a
subir en calquera cousa de catro rodas, ou incluso de dúas, que o levará
ó seu destino. Proxectaban en garaxes, escolas, teleclubes, asociacións
culturais e de veciños... Eran, como dicía o director coa súa
acostumada retranca, "guerrilleiros todo terreo ", loitando
por facer cine galego, desde Galicia e, se era posible, para todo o
mundo ".
Péchase, tras destas dúas primeiras películas,
a etapa do formato afeccionado, o super-8, que xa nunca volverá a
utilizar. No que toca á súa vida familiar establécese, o mesmo ano en
que roda "Eu, o tolo", na cidade de Vigo, onde rexentarán el
e mais Mariluz unha botica da rúa Torrecedeira. E comeza unha nova
etapa, pero non precisamente de relaxación. O escéptico Voltaire dicía
que o home naceu para vivir entre as convulsións da inquietude ou a
letarxia do aburrimento. Resulta evidente que Chano non nacera para a
letarxia, posto que de contado se puxo a esbozar o que había ser a obra
pola que máis se recoñece aínda hoxe. E temos que volver a Forcarei e
á nenez, e tamén á temática da emigración. Chano decide poñer en
imaxes a historia que lembraba daquela velliña, María Rosa da Regueira,
que ía día si e día tamén ó correo, a pesar de que nunca chegaba a
carta que ela agardaba sen desmaio. Agardaba, coa paciencia e a porfía
propias da muller da aldea, recibir algún día novas do seu fillo
emigrado a México sendo a penas un neno. Así, entre o que el lembraba
e o que lembraba Manuel Barreiro, o outro protagonista da historia —o
carteiro que se interpretaría a si mesmo—, foi confeccionando un guión
que el mesmo cría nun principio demasiado localista, pero que remataría
por ser aclamado no mundo enteiro. O propio Chano nos declaraba no ano
1985: "Ó principio, pensei que era un tema exclusivamente
galego, pero quedei sorprendido ó comprobar persoalmente a dimensión
universal do tema, que comprende e sinte xente de calquera parte do
mundo".
"Mamasunción" é a crónica dunha
pequena epopea dos sentimentos, a historia dun conto incrible que
foi real coma a vida mesma, pero é, sobre todo, un canto á vida rural,
á vida da aldea ancestral que Chano sentía latexar tan dentro. E é,
sen deixar de ser todo o anterior, unha homenaxe á muller labrega que
se había prolongar e agrandar en "Sempre Xonxa"; un fermoso
cumprido a quen tivo que botar a casa ó lombo, na sangría daquela
inclemente emigración que fixo ficar moitos fogares galegos sen homes.
A mesma muller que, ela soa, armada cunhas gallas, fai fronte ó raposo
que se lle mete no galiñeiro ou á que lle sobra valor para parir tamén
soa sen axuda de ninguén —outras dúas lembradas escenas de "Sempre
Xonxa"—; a mesma muller anónima que inspirara a Xosé Luis Rivas
Cruz, "Mini", aquela canción, crúa e tenra a un tempo, que
titulara "Muller", co seu grupo "Fuxan os Ventos". Cómpre
lembrar que "Mini" estivo de mestre en Forcarei varios anos e
que despois había poñer música, xunto con Pablo Barreiro, á "Mamasunción"
de Chano, e mesmo estivo a piques de interpretar ó mestre don Xosé
Luis de "Sempre Xonxa" antes de que tomase o relevo Roberto
Vidal Bolaño. Nunha das escenas máis intensas da longametraxe
protagonizada por Uxía Blanco, aquela na que Pancho comenta con Xonxa a
decisión xa case firme de se embarcar cara a América, ela inquíreo: "¿E
eu? ", e o home responde, ó tempo que a aloumiña con ollada
triste: "Ti terás que facer de pai e de nai". Esa
mesma foi a realidade que Chano lembraba dos tempos nos que o mestre de
Trasdomonte ía á botica do seu pai. E moi semellante á que plasmou
nunha reflexión do ano 1991, no primeiro número do efémero Xornal
Diario pontevedrés, sobre Forcarei e ese mundo da emigración, que non
me podo resistir a transcribir integramente para explicar como entendía
Chano a propia relación coa súa vila natal: "Cando quero
marcharme e soñar, cerro os ollos e aparezo en Forcarei. Nos lugares
que conservo na miña memoria, quizais millorados polo paso do tempo ou
adaptados ó meu gusto, pero vivos no meu maxín. Cando preciso atopar o
siñificado dalgúns sentimentos teño que volver alá. Pra recordar a
neve que queima nos ollos, o extenso cheiro a zocos, pizarrín e lameira
da escola. Pra sentir o vento das noites de inverno chamar nas ventás,
pra apalpar o calor do forno do pan mentres abrazaba as chamas. Forcarei
está cheo de nomes de fonda sonoridade, de vellas raíces e cargados de
novas historias por inventar: Xonxa, Aida, Caladiño, Casanova,
Angustias, Dorinda, Queipo, Regina, Sabino, Evangelina, Cosme, Gloria,
Farria, Herculina, Larés, Rosina, Aladino... poden ser os nomes dos
protagonistas de épicas historias por descubrir. Forcarei vivía na
anguria de camiños de esperanza, moitas veces sen retorno: Arxentina, México,
Arxelia, Francia, Bilbao, Alemaña, Panamá, Venezuela, Suíza,
Barcelona... Forcarei vivía esperando cartas que moitas veces nunca
chegaron. Pero nunca perdemos a esperanza e seguimos indo ó Correo
porque sabemos que algún día ten que chegar. Ten que chegar algo. Algo
noso, sorprendente, novo e definitivo que non sabemos o que é, pero ten
que chegar". Toda esa xente, dalgún xeito, é a protagonista
coral da curtametraxe máis famosa do cinema galego.
Corre o ano 1984, con Chano a piques de cumprir
os trinta, cando se pon mans á obra e se arrodea do equipo xa habitual
de técnicos e actores —sobre a base do grupo de teatro Ditea, do que
xurdirán, entre outros, Xosé M. Olveira "Pico" e Antón
Casal—. Funda a productora Piñeiro, S.A., posteriormente mudada en
Bubela S.L., e trasládase co equipo ás aldeas de Baíste e Rubillón,
no municipio ourensán de Avión, veciño da Terra de Montes. Chano
escribirá o ano 1985 no xornal La Región que Baíste e Rubillón
son os verdadeiros protagonistas de "Mamasunción"... As películas
de ambiente rural precisan que a xente e as pedras ou lousas ou madeiras
falen a mesma fala, teñan o mesmo espírito. É fermoso ver esta comunión
entre a xente e a terra. Por iso a actuación da xente na nosa película
é tan natural, tan sinxela, sen artificiosidade nin esforzo teatral. A
xente fai o que vai facendo tódolos días. Eu tiven a sorte de toparme
coa xentiña de Rubillón e Baíste. Xente á que admiro por moitos
motivos... Fala, como viramos ó comezo, da sagra comunión
entre a xente e a terra, un postulado que antes xa tiñamos visto, entre
outros e de xeito maxistral, no doutor Xoán Rof Carballo, que nos legou
unha fermosa expresión desa afinidade tan particular: "Tanto
coma a relación interhumana precisa o home a relación coas cousas
inertes e cos seres vivos, co mundo animal e vexetal. Tanto como o
agarimo tutelar precisa paisaxes. Esa paisaxe que formou co home unha
unidade na súa infancia, esoutra parte de nós mesmos, da que, para ter
que vivir, nos temos visto precisados a desvencellarnos coma dunha
libranza nutriz ". Ou tamén na reflexión orteguiana de que hay
que terminar por reconocer una afinidad entre el alma de un pueblo y el
estilo de su paisaje. Por eso se fija aquel en este, porque le gusta.
Cabería engadir, da man dun noso coterráneo, o sempre lúcido Manuel
Cabada Castro, que quizais por iso "paisaxe " é, en galego,
de xénero feminino —para rematar por asentar esa profunda
identidade entre a muller e a terra—. Volvemos sempre á terra e á
xentiña que lle dá sentido. A terra é, como apunta outro coterráneo,
o xornalista X.M. Rivas Troitiño, algo máis ca locación na alma
dos galegos.
Ese vencellamento telúrico tan claramente
exposto en "Mamasunción" debeu de ser unha das claves do seu
éxito entre a nosa xente, primeiro, e en todos aqueles lugares onde foi
exhibida despois.
O outro protagonista de "Mamasunción"
é Paco Farria, o mandadeiro carismático que facía as encomendas e lía
as cartas á pouca xente que non sabía ler en Forcarei. Eu cheguei tamén
a coñecer a Paco Farria, un home de quen todo aquel que o lembra fala
ben e con respecto a pesar da súa bohemia e da súa afección polo viño
—o Farria desdobrado que fai debeños polas corredoiras anticipa ó
peneque que camiña polas rúas da xenial "Amanece que no es
poco", de J.L. Cuerda—. Paco Farria foi un home con personalidade
e prestancia a quen Chano lembraba, nunha colaboración que eu Ile pedín
para o libro das festas de Forcarei do ano 93, titulada "Artistas
de Forcarei", cos seguintes termos: Farria, o meu querido
personaxe de película, foi un poeta descoñecido, amante da fermosa
caligrafía e creador de poesías sen papel. Por suposto que non hai
libros que nos permitan recoller e recordar os seus sentimentos, as súas
dúbidas e ironías, os seus amores e desamores porque os versos máis
sentidos asoman desde o corazón e quédanse na boca do creador ou no
corazón do que escoita. Os sentimentos máis fondos brotan no aire pra
ser recollidos e compartidos solo por quen ten sensibilidade. Farria facía
poesías porque durmía no cárcere, inda que a min me dá que durmía
no cárcere porque facía poesías. Alí topaba o máis seguro refuxio.
"Mamasunción"
calou fondo na alma dun pobo que, por fin, se decataba do poder do
cinema. Aínda que só fose unha sinxela curtametraxe, tivo a especial
misión de levar a imaxe de Galicia, da emigración e da nostalxia polo
mundo adiante. E fíxoo con moita repercusión. Cabe salientar que
recibiu os seguintes premios: Gran premio do cine español no XXVI
Festival Internacional de Bilbao 84; premio da Federación Internacional
de Críticos en Oberhausen 85 (Alemania); premio da Federación
Internacional de Cineclubes Cracovia 85 (Polonia); gran premio de
curtametraxes no Festival de Figueira da Foz 85 (Portugal); gran premio
do Festival de Tetuán 86 (Marrocos); segunda película máis votada
polo público no Festival de Sydney 85 (Australia). Foi tamén exhibida
nos festivais internacionais de Gante (Bélxica); Uppsala (Suecia);
Toldheim (Noruega); Moscova (URSS); Melbourne (Australia); Newcastle
(Inglaterra); Clermont Ferrand (Francia) e Buenos Aires (Arxentina).
Por primeira vez, o cinema galego era tido en
conta fóra da nosa terra, comprobando que os sentimentos son universais
por riba das linguas que os poidan separar. Reflectía a traxedia da
emigración a través dunha historia ateigada de humanidade. Como
pensaba Tarkovski —é preciso retornar unha e outra vez ós mestres—,
a traxedia é un xénero que desvela as mesmas raíces da existencia
humana, as verdades máis íntimas e os seus máis profundos
significados. "Mamasunción" foi unha película con éxito
polo xeito en como Chano a dotou desa carga tan fonda e tan real de
humanidade. O segredo era que a xente non actuaba, senón que vivía
—sentía, choraba e ría— no marco da súa propia aldea.
CAMIÑO DA MADUREZ
"Mamasunción" tamén
lle serviu a Chano para que o recoñecesen dentro do incipiente panorama
cinematográfico galego, e mesmo no ámbito estatal. No ano 1985 acada o
"Premio da Crítica Galicia" no apartado de Artes e Ciencias
da Representación. O 25 de xullo, día da Patria Galega, nace a
Televisión de Galicia, que estreará a sua programación proxectando a
curtametraxe de Chano. Ese é tamén o ano no que se pronuncia con
respecto á sétima arte, fundamentando que "non concibo o cine
só como unha expresión estética. Para min tamén é darlle voz á miña
xente. Eu son un aldeán, para ben ou para mal". Nas Xornadas
de Cine e Vídeo de Galicia, do Carballiño, coincidirá con Carlos
Velo, o pioneiro do cinema galego. Pechando ese pletórico ano, o 28 de
outubro Chano resulta elixido un dos "once galegos de hoxe",
xunto co seu amigo e veciño Xosé Luis Barreiro e con Camilo José
Cela, entre outros. Os numerosos recoñecementos, que noutro poderían
enxendrar certa dose de fatuidade e a cómoda tentación de dar o barco
ó vento, non menoscaban a capacidade de traballo e ilusión de Chano,
que se pon de inmediato a navegar nos arriscados mundos doutra
curtametraxe. E, certamente, podemos dicir que a seguinte aposta de
Chano é das máis arriscadas, porque o novo guión que comeza a
escribir ten, en clara contradicción co título que levará, pouco de
esperanzador. "Esperanza" será unha película desacougante
que relatará os avatares dunha vida demasiado enchoupada de realismo,
hiperrealista por contraposición ó surrealismo de "Eu, o
tolo". Anticipa o clima de amargor da recente "Los lunes al
sol", que se rodará tamén en Vigo. Se "Mamasunción",
primeiro, e "Sempre Xonxa", despois, golpean a conciencia coa
forte traxedia da emigración, en "Esperanza" convivimos coa
abafante traxedia dunha realidade cotiá marcada pola adicción ó
alcohol. Está poboada, e embebida, a súa atmósfera por unha esperanza
tráxica que salva a beleza interior e os valores morais. Un ton agre
está bulindo na sobriedade —¡que paradoxo!— interpretativa de Xosé
M. Olveira "Pico". Tamén perfila unha boa e medida
interpretación Rosa Álvarez, e favorece esa atmósfera o barrio de
Vigo no que foi rodada, por esa estética urbana deliberadamente feísta
que Chano lle tenta imprimir á película —un xeito palmar de
reivindicar o rural, aínda sen mostralo, como deixa translucir nun
folleto publicitario da mediometraxe, no que escribe: enfronteime de
sutaque cunha estética diferente, con decorados cheos de cemento, sen
sol nin verde—. "Esperanza" foi producida integramente
polo Concello de Vigo, dentro da súa programación social. Deste xeito,
foi, se salvamos a derradeira "O camiño das estrelas" —tamén
de encarga—, a única das obras de Chano que non presentou problemas
graves de financiamento. A película representou a España no Premio de
Curtametraxes da CEE de 1987.
Chano asistiu durante meses, para se documentar
e facer unha película verista, ás terapias de grupos de alcohólicos,
e tivo que construír un final duro, porque a realidade coa que conviviu
neses meses, pensaba el, é así de dura, aínda que quede sempre un
abeiro para a esperanza. Para o propio Chano tamén era dura a realidade.
Levaba como podía, máis mal ca ben, a doenza de Crohn durante todos
eses anos. Pero eso non lle impediu facer sempre o sacrificio que tiña
que facer para levar adiante os seus guións. E o máis duro aínda
estaba por vir.
No caso de Chano, vendo tódolos problemas que
se lle presentaron —de tódalas castes— e o xeito en que os foi
salvando todos e cada un ata levar a bo termo as súas obras, case se
inclina un a cavilar que ser director non é soamente unha profesión,
nin tan sequera unha vocación, senón un destino, un fatum que o
propio director non pode declinar, unha misión que consiste non só en
poñer algunhas imaxes sobre a película virxe, senón en tratar de
comprender algo na vida e expresalo dalgún xeito tamén comprensible
—aquela vella teima da escola rusa de pensar que unha película é
esencialmente "tempo impreso", e que un artista sinxelamente o
montaba, ou o que Xosé Luis Barreiro nos mostra no prólogo cando fala
de que os actores ... ... son coma persoeiros atrapados nunha
realidade exterior que o cineasta se limita a recoller cunha cámara
curiosa—. Existe, pois, un xeito de engado no que tamén fica
atrapado o director, que se desvive —nunca máis certo ca no
caso de Chano— por cumprir a súa sagra misión: convencer ós
demais a través da beleza, pero tamén da verdade, das súas imaxes. O
noso amigo vai máis alá e participa activamente na cultura non só
desde o mundo das imaxes: na súa rebotica xúntase desde hai anos un
nutrido grupo de artistas, xornalistas, actores, pintores e escritores,
dando orixe a un interesante faladoiro os xoves de cada semana.
Participará tamén na Comisión Xestora da que ha saír a Asociación
de Productoras de Cine e Vídeo de Galicia na primavera de 1987, xunto
con Pancho Casal, Daniel Domínguez, López Piñeiro e Antón Reixa.
"Sempre
Xonxa", a primeira longametraxe do cinema galego, comezouse a
xestar mesmo antes cá mediometraxe "Esperanza". Chano dera
nacemento á primeira das moitas versións que iría tendo en tres anos
o guión, nos meses postremos do ano 1985. El mesmo nos conta que
reescribiu a historia máis de nove veces. Neses anos que van desde o 85
ata o 88 atopa —e fica engaiolado por ela— a paisaxe atávica onde
conformará o seu Trasdomonte —metáfora, en verbas de Xoán
Acuña, de tódalas Galicias posibles e soñadas—. Neira Vilas,
o escritor de Gres, co que Chano fará amizade en Cuba en 1990,
deixounos escrito nalgún lugar que todos levamos a xeografía
orixinaria na retina. O director de Forcarei traslada a súa xeografía
orixinaria a Santa Olaia de Valdeorras, ese lugar da Galicia máxica por
onde ruarán os protagonistas da historia no marco da Galicia máis
fonda e menos contaminada polo progreso. Compón a historia en catro décadas
(1947 - 1986) que estarán representadas nas catros estacións do ano: a
primavera da infancia; o verán da adolescencia; o outono da mocidade
—e da emigración— e o inverno da madurez. Será unha historia moi
humana, ateigada de amores e de odios, de mito e de racionalidade.
Curiosamente, o mito e a racionalidade, contrapostos ab antiquo,
tomarán corpo nun mesmo personaxe: Caladiño, o home inventor que serve
de enlace entre os protagonistas, un pouco tolo e amigo das utopías.
Representa coma ninguén a unión entre a vella matria —a Galicia dos mouros,
do lucumón, dos tesouros enterrados, das doncelas,
da estadea, da tradición, en definitiva— e a idea do progreso
(do complexo e descompasado aggiornamento do noso rural).
Xúntanse, en "Sempre Xonxa", os tópicos
que conviven na aldea da época franquista, é dicir, o crego, o mestre,
os picariños, os avós e avoas, o "tolo" marabilloso de
Caladiño e a criada do crego, pola que salaia o utópico inventor. Este
mosaico de personaxes que van desfilando no espacio e no tempo do
Trasdomonte piñeirano son os que insuflan a pletórica vida que
reborda dos limiares da aldea ancestral e os que tecen a xa coñecida
trama de amizade, amor e traizón, enfiada en torno ós tres personaxes
protagonistas, que son a propia Xonxa, o Pancho e o Birutas.
Está inspirada nunha historia da que Chano
escoitara falar nas aldeas de Rubillón e Baíste, escenarios, como xa
sabe a estas alturas o lector, de Mamasunción.
Os principais papeis da película estarán
encarnados por Uxía Blanco, que debuxa os intensos perfís da muller
protagonista, Xavier R. Lourido e Miguel Insua nos papeis de Pancho e
Birutas, Roberto Casteleiro construíndo un axeitado Caladiño, Roberto
Vidal Bolaño na pel do mestre, a veterana Aurora Redondo incorporando
á avoa do Panchiño, Rodrigo Roel como o crego e a actriz Loles León
intepretando á súa criada. Conta coa colaboración, nun pequeno cameo,
do fotógrafo Manuel Ferrol, a quen Chano quere render, deste xeito,
homenaxe como o fotógrafo por antonomasia da emigración, xunto con
outra escena que recrea a celebérrima fotografía de Ferrol na que
aparece o avó chorando e pasando a súa man por baixo da meixela do seu
neto, que tamén chora, ous dous despedindo a alguén dos moitos que se
foron ás Américas.
A espiñenta realidade da película semella
influír nos tamén dificultosos avatares da producción e da rodaxe. A
pesar de obter as máximas valoracións con "Mamasunción" por
parte do Ministerio de Cultura, tres veces se lle nega —cando a película
xa está en marcha— a subvención para "Sempre Xonxa" por
parte do entón Director Xeral de Cinematografía, o crítico e escritor
Fernando Méndez Leite, a quen Chano envía unha carta desde o xornal
Atlántico Diario criticando, en ton mordaz, a falta de obxectividade no
reparto. Finalmente logra saír do atranco gracias ás aportacións da
Consellería de Cultura da Xunta, da organización do V Centenario e da
Deputación de Pontevedra, entre outros organismos, e tamén gracias ás
pequenas aportacións de particulares que cren en Chano e no seu circio
compromiso coa cultura galega.
A carreira comercial en Galicia é todo un éxito,
algo que non se repite no resto de España. Sen embargo, o resultado artístico
é outro cantar, posto que resulta seleccionada en 1990 para os
festivais de Montreal, La Habana, os III encontros cinematográficos de
Cannes, o de Cine Latino de Chicago, o de Portland e os de Sidney e
Melbourne. Precisamente en La Habana Chano e Mariluz atópanse e traban
fonda amizade co escritor Neira Vilas e coa súa dona Anisia. Mesmo
falan de adaptar ó cinema algún día a novela de Neira "Memorias
dun neno labrego", que tanto engaiolara a Chano.
Ese mesmo ano, no verán, Chano será o
pregoeiro da Festa dos Dolores de Forcarei, a mesma noite na que
se proxectan para os seus orgullosos veciños "Mamasunción" e
"Sempre Xonxa", nunha velada memorable de cinema ó aire libre
que finaliza coa actuación do grupo "A Quenlla", liderado
polo seu amigo Xosé Luis Rivas "Mini", que xa deixara atrás,
xunto con Mero, o fundacional "Fuxan os Ventos".
Chano precisaba, coma o aire que respiraba,
unha temporada de acougo tralo esgotador sacrificio que fixera para
superar tódolos atrancos da primeira longametraxe do cinema galego. Tiña
dereito, e así o fixo ata finais do 92, en que se ten de embarcar
noutro proxecto, agora sen ningún dos problemas financeiros cos que se
atopara durante toda a súa vida de cineasta: a Consellería de Cultura
encárgalle a promoción do Xacobeo 93 a través dunha mediometraxe. El
decidirá darlle entón o formato axustado entre ficción e realidade no
que trenzaría a historia dun lobishome —Valente—, representando ás
terras labregas do interior, da montaña, e dunha serea, representando
á Galicia mariñeira. Eses dous personaxes ocorréronselle precisamente
nunha visita a Forcarei: "Asaltáronme cando ía no coche facer
unha das miñas esporádicas visitas a Forcarei. Xa se sabe que tódolos
asasinos volven ó lugar do crime e eu, cada certo tempo, sinto a
necesidade de volver á miña primeira aldea. Sei exactamente o lugar
onde descubrín que a base da película ía ser unha historia de amor
entre unha serea e un homelobo. Entón parei o coche, baixei a xanela e
deixei que os personaxes repousaran mentres que cos meus ollos percorría
e penetraba os volumes que debuxaba na paisaxe a luz quente do solpor".
Chano chamoume para que colaborase con el nas
tomas que ía facer da Terra de Montes. Lembro que me comentaría a idea
da serea e o lobishome nun xantar que tivemos en Cerdedo cando máis
tarde nos puxemos á procura de localizacións para rodar as escenas do
falcón peregrino na ponte de San Antón —co cameo de Roberto
Casteleiro e Uxía Blanco— e a da Rapa das Bestas, en Sabucedo.
Pareceume, e séguemo a parecer, unha fermosa idea, porque tamén a min
me parecera, igual cá Chano, moi boa a película de Pedro Olea que
adaptaba a historia real do lobishome de Santa Baia de Esgos —Manuel
Blanco Romasanta—, á súa vez inspiradora da novela "El Bosque
de Ancines", de Carlos Martínez-Barbeito, na que se baseou
finalmente Pedro Olea. Á película, da que xa falamos no comezo desta
obra, titulada "El Bosque del Lobo", faille, desde a
mediometraxe precisamente, unha pequena homenaxe na escena en que
Goebbels, o antagonista da parella, utiliza a gaiola para levar presos
á serea e mais ó lobo, rememorando aquel suxestivo final no que tamén
prenden e engaiolan ó lobishome soberbiamente interpretado por José
Luis López Vázquez.
Chano tenta compoñer un fresco ateigado con tódalas
imaxes posibles de Galicia, ou, por mellor dicir, con tódalas Galicias
posibles. Logra facer algo moi aproximado ó cinema total, é dicir, ó
cinema que se expresa sen precisar palabras, sen diálogos. En media
hora móstranos a súa idea de país: desde os percebeiros ata as
canteiras do Porriño; desde os desfiles de moda ata os peregrinos que
se ven reflectidos simbolicamente no falcón que percorre a Galicia
desde o aire, como facía Caladiño no final de "Sempre Xonxa";
desde os peliqueiros dos antroidos de Verín e Laza ata as escolas de
canteiros; desde as conserveiras ata as palilleiras de Camariñas. O
resultado, con non facer da película a mellor das obras de Chano, alónxase
da estereotipada imaxe da Galicia que sempre se tenta vender ó
exterior. Conta, para o reparto dos personaxes, cunha xove beleza saída
das pasarelas chamada Sabela Páez, que debuta na pantalla dando vida á
serea, co actor Gustavo Salmerón, que estaba nos seus comezos,
incorporando ó lobishome e co veterano Luis Bar Boo, ó que rescata do
esquecemento despois de ser un dos secundarios máis prodigados dos anos
setenta no cinema nacional, chegando a traballar con directores foráneos
da talla de John Milius, Ken Annakin ou Burt Kennedy, e tamén con tódolos
españois da época (o coruñés Amando de Ossorio, Jesús Franco, Juan
Piquer ou Jacinto Molina, por citar a algúns). Reservou para el o papel
do maligno Goebbels, que sempre se entremete na historia de amor do
lobishome e maila serea ata que finalmente é derrotado.
A mediometraxe foi estreada no Auditorio do
Monte do Gozo de Compostela o día 25 de xullo de 1993. Cumpriu a súa
función dabondo, porque como apuntou Chano: "... ó rematar a
película un ten a sensación de ter visto unha historia e non é
consciente de ter visto un documental". Foi exhibida nos
festivais de Figueira da Foz, Chicago, Pórtland e Lorient.
A finais dese mesmo ano resulta premiado pola
Fundación San Martiño da Estrada, pola defensa da lingua galega e o
uso continuado como ferramenta de traballo na súa obra.
No ano 1994, tamén o 25 de xullo, Chano
organiza da man do Concello de Vigo un Festival de Cinema no auditorio
ó aire libre de Castrelos, cun grande éxito de afluencia e de
organización. Proxéctanse filmes de calidade coma "Veludo
Azul" de Lynch, "El Bosque Animado" de Cuerda e "Los
Santos Inocentes" de Camus. Xa no Nadal, presenta o libro
"Conversas co Vento", no que se recollen artigos que publicaba
semanalmente no xornal "Faro de Vigo". Descóbresenos coma un
fabulador cargado de imaxinación e de retranca, coma un namorado das
letras. O libro resulta dunha amenidade extraordinaria, e nel colabora
coas súas ilustracións o humorista Quesada.
O ano 1995 sería o derradeiro que vería a
Chano con vida. O día 21 de marzo falecería no Hospital Xeral de Vigo,
ós seus 40 anos, deixando medio orfo ó incipiente cinema galego. A
Xunta prémiao coa Medalla de Galicia. Tamén, e con carácter póstumo,
o Centro Galego de Artes da Imaxe publica o libro compilatorio de textos
seus aparecidos en distintos lugares "A Luz dun Soño e outros
textos de Cine". O Concello de Vigo daríalle o seu nome a unha rúa
da cidade. A semana seguinte á súa precoz morte, Xosé Luis Barreiro,
o amigo íntimo de Chano desde a nenez, expresa desde as páxinas do
xornal "La Voz de Galicia" a súa conmovedora despedida para
quen xa pasaría a ser considerado un dos piares do cinema galego.
Parafraseando a "Elegía a Ia Muerte de Ramón Sijé", do
poeta Miguel Hernández, dicía así: "Chano Piñeiro, a quien
tanto quería, se me ha muerto como del rayo. Sin darme tiempo a
comprender su ausencia; sin alertar el llanto que consuela; sin dejarme
más opción que ser un hortelano de esta tierra que ocupa y alimenta
tan temprano. Se fue sin avisar. Privándome de argumentos para celebrar
mi dolor; sin posibilidad de alabar su buen hacer de cineasta, su
sensibilidad de artista, su imaginación de escritor, o su generosa
condición de hombre. Porque Chano era mi amigo, y sólo como tal lo
puedo recordar. Vio el mundo en Forcarei, su pueblo y el mío, en Ia
misma casa que yo habito. Gracias a los casi cinco años que le llevo,
su venida a este mundo es el primer nacimiento que recuerdo. Lo mismo
que sus pesadas siestas de niño repelente, que me impedían hacer ruido
y jugar en Ia escalera hasta pasadas Ias cinco de Ia tarde. Poco a poco,
el tiempo acabó por igualarnos. Y la juventud nos hizo compañeros de
interminables charlas en Ias noches de verano, con una agradable
pandilla que no tuvo ninguna deserción, salvo ésta, brutal e
inesperada, que Chano acaba de protagonizar. Él era de ciencias y yo de
letras. Y quizá por eso me tuvo siempre por un sabio inagotable, que le
descubrió muchos pasajes de Ia literatura y de Ia música, que le enseñó
a poner los dedos sobre los trastes de Ia guitarra, que le abrió los
arcanos del cine de mensaje, que era capaz de inventar citas clásicas
sin que nadie lo notase y de amenizar Ias veladas con chistes nunca
oidos. Y así me dejó dedicadas sus Conversas co Vento: compañeiro do
clima extremo de Forcarei, mestre na guitarra, nos chistes e na sabiduría.
Y se fue al otro mundo, sin darme tiempo a descubrirle el gran secreto
de mi vida: que yo no sabía tocar Ia guitarra. De mayores nos
separamos. Y nos fuimos los dos a hacer películas, cada uno a su
manera. Pero el fue más listo. Y mientras yo intentaba cambiar el mundo
solo, sin ayudas ni consejos de nadie, Chano Piñeiro echó mano de mi
padre para convertirlo en actor de su primer cortometraje. Por entonces
ya no vivía en Forcarei. Pero volvió allí para reconstruir a su
manera Ia triste historia de Ia señora María Rosa da Regueira, a Ia
que rebautizó como Mamasunción. E hizo revivir a Paco Farria, y
regresar de su retiro al cartero de carne y hueso que aún puede
testificar los cuarenta años de tan dramático argumento. Con Chano se
fue también mi hermano Pablo, su gran amigo, ahijado de sus padres, que
se convirtió en compositor e intérprete de Ia música de sus películas.
Y asi, de esta forma tan natural, todo fue quedando en casa, hasta que
el éxito les hizo rodar por Alemania, Australia, Canadá y el resto del
mundo. Por eso, cuando el 24 de julio de 1985 se iniciaron las emisiones
de Ia TVG, di una orden muy especial: Ia de emitir por Ia noche, cuando
yo estuviese en casa, Ia célebre Mamasunción, cuyo estreno había
perdido en el laberinto de mi alocada carrera. Fue como una vuelta a los
días felices, al ver como entraba en mi casa Ia pequeña historia de
Forcarei, recreada por Chano, musicada por Pablo, emitida porque yo así
lo quise, y con mi padre, colega circunstancial de Marlon Brando,
arreando carimbazos a las cartas, como en los viejos tiempos. Y tuve Ia
sensación de que, como tantas veces habíamos soñado, Ia Terra de
Montes se había convertido en el centro de Galicia y del mundo. Gracias
a Ia magia rural de Mamasunción, Chano y yo volvimos a encontrar ocasión
y tiempo para hablar, contar chistes y reinventar Ia realidad. Aunque
ahora, a Ia vuelta de los años, el maestro era él. El tiempo había
trastocado los papeles, haciendo de él un soñador empedernido, un
fabulador de lo cotidiano, mientras que a mí me había convertido en un
frío y calculador científico, convencido de que el mundo se encierra
en fórmulas químicas y matemáticas que siempre es posible desentrañar
y combinar. Hace sólo un mes que nos vimos Ia última vez. Yo trataba
de convencerle de que debía rodar su nueva película, y él intentaba
animarme a volver al ruedo político. Y fue allí cuando me hizo su última
confidencia: "non sei moi ben a onde quero ir, pero sei moi ben a
onde non quero chegar: non quero ser endexamais un galeguista histórico
". Y a fe que lo consiguió; porque pasó a Ia historia sin ayuda
de Ia Medalla Castelao. Y me dejó triste, muy triste, por verle morir
sin darme cuenta. Porque temprano levantó Ia muerte el vuelo, temprano
madrugó Ia madrugada, y temprano veo a Chano, mi amigo, rodando por el
suelo ".
No ano 1997, o Concello de Forcarei réndelle
homenaxe poñendo tamén o nome de Chano Piñeiro a unha rúa da vila.
En 1999, o crítico e xornalista Xoán Acuña
publica o libro "Chano Piñeiro, unha Historia do Cinema Galego".
O Instituto de Ensino Secundario de Forcarei pasa a levar oficialmente o
nome de "I.E.S. Chano Piñeiro". O xornal Faro de Vigo publica
a biografía en banda deseñada de Chano, con ilustracións de Bofill e
textos de quen escribe. Pódese ollar na web "www.forcarei.net".
No 2000 o CEFOCOP (Centro de Formación
Continua do Profesorado) do Ferrol edita unha unidade didáctica sobre a
película "Sempre Xonxa", na que tamén colabora o autor desta
biografía.
Para o final queda a lembranza dun Chano que se
foi xa hai oito anos, pero que permanece imborrable na nosa memoria.
Cicerón falou un día de que o soño é imaxe da morte —Somnus
mortis imago—, e Chano quíxonos deixar, antes de morrer, unha
proveitosa lección como testamento, un derradeiro consello que tamén
nos fala dos soños: "Non deixedes de inventar contos incribles,
por favor. Seguide facendo películas. Quizais sexa o único xeito de
sobrevivirdes. Porque, ¿que imos facer se non temos soños?".
On |